tugas semantik

KOLOKASI SOLAH BAWANE PERANGANE AWAKE MANUNGSA

TANGGUH HESTU WIBAWA

082114001

1. Purwaka

Sejatine kolokasi iku nduweni sesambungan kang raket banget karo panguripane manungsa saben dinane. Manungsa sajrone nglakoni uripe saben dina mesthi ngadhepi kolokasi-kolokasi senajan manungsa iku ora mangerteni. Akeh banget perangan uripe manungsa kang bisa dikolokasekake. Tuladhane babagan penggaweyan, yen ana tembung nelayan mesthi bakal kaubungake karo maneka warna tembung kang ana sesambungane karo nelayan. Bisa maneka warna pirantine nelayan, jinis-jinising iwak asiling nelayan, asil olahane saka iwak tangkepane nelayan iku lan liya liyane..

Kolokasi minangka perangan saka wilayahing teges mesthi wae wis tau ditliti sadurunge ana tulisan iki. Nanging ing tulisan iki bakal dijlenterhake babagan kolokasi kang gegayutan karo perangane awak manungsa. Ing kene kolokasi bakal dijlentrehake adhedhasar sipat saka kolokasi dhewe kang linier utawa sejajar dadi ora bisa dijol-ijolake antarane tembung siji lan sijine kang sakolokasi. Saliyane iku tembung-tembiung kasebut duweni duwe titikan kang gumathok. Saliyane loro iku mau rasa pangrasa uga ndayani anane kolokasi.

Kolokasi ing basa Jawa ora beda karo basa-basa liyane kang ana ing donya iki. Para panganggo basa Jawa kadhang kala uga ora ngerteni anane kolokasi kasebut. Nanging sacara alamiah penutur Jawa duweni pikiran ngenani sesambungan teges tembung siji lan sijine. Kang gegayutan karo rasa pangrasaning saka penutur kasebut.

Panliten ngenani kolokasi iki mawa irah-irahan “Kolokasi solah Bawane Perangan Awak Manungsa”. Irah-irahan iki dipilih dening panliti amarga wis akeh tetembungan-tetembungan ngenani solah bawane perangan –perangane awak kang wis arang digunakake dening bebrayan kanggo komunikasi saben dinane. Amung tetembungan tartamtu kang isih kerep digunakake kanggo cecaturan.

Kolokasi solah bawane perangane awake manungsa ing tulisan iki bakal dijlentrehake kanthi jlentrehan kang asipat sintagmatik. Kolokasi ing kene bakal dijlentrehake kanthi mawas wewujudane tembung kang dikolokasekake ana ing ukara, utawa jlentrehan struktural. Sabanjure bakal dijingglengi padhapuke saben tembung ana ing ukara iku. Lan ditliti apa wis trep panganggone tembung kasebut ing ukara iku

Dene tujuwan saka panliten iki yaiku kanggo mangerteni apa sejatine kolokasi iku. Lan kepriye kolokasi ing solah bawane awak manungsa. Sabanjure nggolong-nggolongake solah bawane perangan awak manungsa dadi sapanggonan. Lan sing pungkasan yaiku njlentrehake ngenani kolokasi-kolokasi kang wis diperang kanthi adhedhasar perangane awak kang nindakake solah bawa kasebut.

2. Andharan

1. Tegesing Kolokasi

Sadurunge njlentrehake luwih adoh ngenani kolokasi ana ing solah bawane perangane awake manungsa. Ana ing tulisan iki luwih dhisik bakal diandharake babagan kolokasi iku dhewe sacara gamblang. Ana ing perangan iki bakal diandharake tegesing kolokasi miturut sawetara ahli ing babagan semantik. Saliyane tegesing kolokasi miturut sawatara ahli penulis uga bakal menehi dudutan ngenani kolokasi ing pungkasaning bab iki. Dudutan kasebut minangka tegesing kolokasi kang diringkes saka andharane sawenehe ahli kang bakal diterangake sadurunge.

Miturut Palmer ana ing Aminudin (2008:110) Tegese kolokasi yaiku asosiasi sesambungan teges tembung siji lan sijine kang saben-saben tembunge nduweni titikan kang gumathok. Tuladhane tembung jenggong utawa mbaung ana sesambungane karo asu. Perkara sesambungane teges iku lagi bisa ditemtokake sawise saben-saben tembung ana ing konteks pangganggone kanthi tataran-tataran analisis tartamtu.

Saka tuladha ing ndhuwur yaiku ngenani sesambungane tembung asu karo tembung jenggong utawa mbaung dianggep nduweni titikan kang gumathok. Amarga yen kita ngomong tembung jenggong utawa mbaung mesthi tumuju marang kewan asu. Amarga ora ana kewan liya kang bisa kang bisa jenggong utawa mbaung saliyane kewan asu.

Nanging beda kahanane yen sing dadi tuladha iku mau tembung lambe. Kita bisa wae ngarani kang ana gegayutane karo lambe iku rasa, tipis, mecucu lan sapinunggalane. Nanging yen tembung lambe ing ndhuwur iku digandhengake karo tembung sumur, tembung lambe sumur bisa nuwuhake kolokasi kang beda karo kolokasi kang ana ing ndhuwur. Mula saka iku, supaya anggone njlentrehake kolokasi bisa luwih pratitis bakal diwatesi ana ing teges-teges wantah saka tembung-tembung kasebut. Dadi tuladha lambe tegese perangane awak manungsa. Dudu lambe sumur utawa lambe jurang kang dudu teges lambe sacara wantah nanging lambe kene minangka pralambang pinggiring sumur utawa jurang.

Yen katitik saka asaling basane kolokasi dumadi saka basa latin "colloco" sing nduweni arti ana ing panggonan sing padha, nuduhake hubungan sintagmatik sing kedadeyan antaraning tetembungan iku. Tuladhane tetembungan buku, polpen, potlot lan garisan. Tetembungan kasebut ana ing salah sawijining kolokasi utawa isih sawilayah yaiku piranti nulis. Kolokasi ngrujuk marang hubungan sintagmatik amarga sipate sing linear (Chaer,1995:113)

Saka andharan ing ndhuwur bisa diringkes yen kolokasi iku sejatine tembung-tembung kang sawilayah lan sipate sejajar. Dadi ora ana tembung sing asipat mayor lan uga ora ana tembung sing asipat minor ana ing sakolokasi utawa sawilayahing tembung. Jalaran tembung-tembung ana ing sakolokasi iku asipat linear utawa sejajar mula ora bisa tembung siji ngganteni tembung liya. Tuladhane tetembungan gula, uyah, bumbu, tempe, wajan, sothil lsp. Iku minangka kolokasi saka tetembungan pawon. Yen salah sawijine tuladha tembung kasebut digawe ukara upamane Supaya masakane mirasa Rina menehi bumbu kang pas. Tembung bumbu ana ing ukara kasebut bakal rinasa aneh lan ora logis nalika diganti sothil, tempe utawa wajan.

Miturut Susanto (2010) kolokasi yaiku asosiasi antaraning tembung siji lan sijine kang nyawiji ana sajroning ukara. Tuladhane Pak Karto mlaku ngulon karo manggul pacul. Ing boyoke nyengkelit arit kang mentas wae diungkal. Rancangane esuk iki sawahe bakal diluku banjur digaru supaya enggal bisa tandur. Saka tuladha kasebut didudut menawa pacul, arit, sawah, luku, lan garu iku ana ing sakolokasi yaiku tetembungan ngenani tetanen.

Yen miturut andharan kang pungkasan iki kolokasi iku supaya katon wilayah-wilayahe tembung-tembung iku kudu digunakake ana ing ukara dhisik. Kaya tuladha ing ndhuwur yaiku pacul, arit, sawah, luku, lan garu sing diarani sakolokasi yaiku tetanen. Kolokasi iku bakal luwih cetha yen diwenehi tuladha kang awujud ukara. Ora mung jejerane tembung-tembung. Ana tuladha ukara ing andharan dhuwur iku tanpa disebutake kita wis bisa ngarani yen panggaweane pak Karto iku petani.

Saka sakehing andharan ing ndhuwur panliti ndudut menawa kolokasi iku tegese tembung-tembung kang gegayutan siji lan sijine. Tembung-tembung iku duweni titikan kang gumathok minangka tandha menawa tembung-tembung iku sapanggonan utawa sakolokasi. Tembung-tembung kasebut nduweni sesambungan kang sipate linear utawa sajajar. Mula saka iku pangganggone tembung-tembung iku ora bisa diijol-ijolake.

2. Perangane Awak Manungsa

Sadurunge ngandharake bab solah bawane perangane awake manungsa, lumantar bagan iki bakal dijlentrehake perangan-perangan saka awake manungsa.

SIRAH

RAI

BATHUK

AWAK MANUNGSA

KUPING

MATA

IRUNG

CANGKEM

LAMBE

UNTU

ILAT

GULU

GEMBUNG LAN PERANGANE

TANGAN

SIKIL

Saka bagan ing ndhuwur bisa dideleng yen awak nduweni perangan-perangan kang akeh. Wiwit saka sirah nganti tumekane sikil. Nanging ora kabeh perangan awak iku mau nduweni solah bawa. Amarga ora kabeh perangane awak iku mau bisa nindakake samubarang kanthi kekarepane manungsane dhewe. Utawa kadang kala solah bawa kang ditindakake sejatine mung karana katut obah amarga solah bawane perangan awak kang liyane.

3. Perangane Awak Manungsa kang Nduweni Solah Bawa

Kaya kang wis dikandhakake sadurunge, ora kabeh perangane awak iku nduweni solah bawa kang bisa ditindakake nalika ana kekarepane saka manungsane. Cethane bisa dideleng ing ngisor iki.

Saka bagan ana ing ndhuwur bisa dideleng perangane awak manungsa kang nduweni solah bawa. Kanthi adhedhasar bagan ing ndhuwur bakal digoleki kolokasi pakartine saben perangan awak iku. Dadi bakal ana sepuluh kolokasi kang bakal dijlentrehake. Cethane ana ing bab sabanjure.

4. Kolokasi Solah Bawa Perangane Awak Manungsa

Saka andharan-andharan ngenani tegesing kolokasi ing ndhuwur bisa dingerteni kanthi gamblang apa sejatine kolokasi iku. Kepriye tuladha-tuladhane kang arupa tembung lan uga kepriye yen tembung-tembung iku dicakake sajrone ukara. Dadi ing perangan panliten iki bakal dijlentrehake ngenani kolokasi adhedasar pakartine perangane awak manungsa.

Ana ing kene kang bakal ditliti ora kabeh perangan awak manungsa nanging mung saperangan. Amarga kaya kang wis tinulis ing bab sadurunge menawa ora kabeh perangane awak bisa nglakoni pakarti manut karo wonge sing nduweni perangan awak kasebut. Murih cethane ngenani kolokasi kang ana ing perangane awak lan pakartine bakal dijlentrehake ana ngisor iki.

1. Solah Bawane Sirah

Perangan kang paling ndhuwur yaiku sirah. Dene solah bawane sirah dhewe bakal dikolokasekake ana ing ngisor iki.

Solah bawane Sirah: gedheg, manthuk, gela-gelo, ndhingkluk, ndengengek, pacak golu.

Ing kono wis genah menawa gedeg, gela-gelo, ndingkluk, ndengengek, pacak golu lan manthuk iku klebu sakolokasi kanthi dhasar solah bawane sirah. Tuladhane yen sawetara saka tembung kasebut digawe ukara yaiku Guru tari iku mung gedheg-gedheg weruh Tanti kang ora bisa pacak golu.

Tembung gedheg-gedheg lan pacak golu iku genah duweni gegayutan kang linier lan ora bisa ijol-ijolan siji lan sijine. Gedheg-gedheg lan pacak golu titikane uga wis gumathok. Yaiku solah bawa kang ditindakake dening sirah. Dudu perangan awak sing liyane. Yen dirasakake trepe ukara gegayutan karo sejajare sipat kolokasi, tuladha ukara ing dhuwur bakal aneh yen diganti Guru Tari iku mung pacak golu weruh Tanti kang ora bisa gedheg-gedheg.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Tanti gela-gelo sirahe. Tanti ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene sirah minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawane iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener strukture utawa bener adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung gela gelo ing ukara iku bisa dilironi solah bawane sirah liyane kaya ndhingkluk, manthuk lan solah bawa liyane. Nanging ing ukara Tanti nyungir sirahe* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.

2. Solah Bawane Mata

Perangan awak mata minangka piranti utama kanggo manungsa nyawang iki uga nduweni maneka warna solah bawa. Yaiku ana ing ngisor iki

Solah bawane mata: weruh, nonton, sumurup, ndeleng, nyipati, tumon, ngujiwat, nglirik, mlerok, mleruk, mandeng, nginceng, ngintip, mantheleng, mecicil, mlirik, nyawang, ngulat-ulatake, ngingetake, ngliling.

Tembung-tembung ing ndhuwur kang dadi dhasar kolokasine yaiku solah bawane mata. Dene tuladhane yaiku Ngerti yen daklirik awit mau kenya manis kang pakulitane kuning langsat iku mesem ngujiwat sinambi ngalih kaya mbebeda atiku kang mbededeg ketaman eseme. Ing kene uga antarane ngujiwat lan nglirik ora bisa ijol-ijolan masiya kalorone padha-padha solah bawane mata. Ngujiwat kang tegese noleh saklepasan mawa ulat manis kanthi sasmita kedhep lan nglirik kang ateges nyawang nanging ora tenanan amarga ewa. Wis bisa didudut menawa tembung loro kasebut duwe titikan kang gumathok gegayutane karo pakartine mata. Rasa pangrasa uga bisa kanggo ngukur pantes lan orane pangganggone tembung kasebut ana ukara. Dadi ana tembung kasebut bakal wagu yen Ngerti yen dakngujiwat awit mau kenya manis kang pakulitane kuning langsat iku mesem nglirik sinambi ngalih kaya mbebeda atiku kang mbededeg ketaman eseme. Ora pantes dirasakake yen tuladha ukara iku tinulis kaya ing ukara kang kapindho.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Gayuh mecicil mripate. Gayuh ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene mripat minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa mecicil iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung mecicil ing ukara iku bisa dilironi solah bawane sirah liyane kaya mleruk, mantheleng lan solah bawa liyane. Nanging ing ukara Gayuh manthuk-manthuk mripate * senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike. Iku minangkan tandha menawa mecicil lan manthuk-manthuk ora sakolokasi.

3. Solah Bawane Irung

Irung minangka perangane awak manungsa uga nduweni solah bawa. Solah bawa ing kene tegese panggaweyan kang dilakoni kanthi sengaja dening manungsane. Yaiku ana ing ngisor iki.

Pakartine irung: nyungir, nyerot ambegan

Tembung-tembung ing ndhuwur kang dadi dhasar kolokasine yaiku solah bawane irung. Kanthi dhasar iku wis genah menawa tembung nyungir lan nyerot napas iku sakolokasi. Kalorone nalika digunakake ana ing ukara uga ora bakal bisa diijol-ijolake siji lan sijine. Tuladhane ana ing ukara iki. Senajan nyungir-nyungir amarga gandane uwuh ing panggonan iku Anti kepeksa tetep nyerot ambegan.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Anti nyungir irunge. Anti ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene irung minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa nyungir iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung nyungir ing ukara iku bisa dilironi solah bawane irung liyane kaya nyerot ambegan lan solah bawa liyane. Nanging ing ukara Anti nglirik irunge* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike. Iku minangka titikan menawa nglirik karo nyungir lan nyerot ambegan iku ora sakolokasi.

4. Solah Bawane Cangkem

Peranganing awak kang bakal dijlentrehake solah bawane sabanjure yaiku perangan cangkem.

Solah bawane cangkem: angop, atop, segu, mingkem, mangap, ndomblong.

Ana tembung-tembung ing ndhuwur kang dadi dhasar kolokasine yaiku solah bawane cangkem. Tembung-tembung kaya angop, atop, segu, mingkem, mangap lan ndomblong iku wis genah yen solah bawane cangkem. Lan gegandhengane uga wis gumathok. Ora mungkin lan bakalan aneh menawa mingkem sakolokasi karo nginceng. Panganggone ing ukara kaya tuladha iki Mbah Minah yen atop banter banget. Amarga yen atop mesthi mangap amba. Ora pantes yen ukarane dadi Mbah Minah yen mangap banter banget. Amarga yen mangap mesthi atop amba. Titikane menawa ana tembung solah bawane cangkem mesthi mangap lan atop bakal katut ana kono.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Deni mangap cangkeme. Deni ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene cangkem minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa mangap iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung mangap ing ukara iku bisa dilironi solah bawane sirah liyane kaya mingkem, ndomblong lan solah bawa liyane. Nanging ing ukara Deni mecicil cangkeme* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.

5. Solah Bawane Lambe

Peranganing awak kang sabanjure yaiku perangan lambe. Senajan lambe kadhang ana sing nganggep menawa perangane cangkem. Nanging lambe iku sejatine perangane awak kang ,madeg dhewe senajan panggone uga sapanggonan karo cangkem. Dene solah bawane ana ing ngisor iki

Solah bawane lambe: mesem, mencep, ngepreti, nyaweti, mecucu

Tuladhane supaya kolokasine genah yaiku ukara iki. Lambene Tari kang sakawit mesem manis banget nalika lagi ketemu aku. Sakala mencep sawise krungu menawa aku ora sida dolan neng omahe. Tembung mencep lan mesem amarga kalungguhane sajrone kolokasi iku linier dadi ora bisa dijol-ijolake. Mesem lan mencep uga wis nduweni titikan kang gumathok. Amarga senajan panggonane padha karo cangkem mokal yen mencep bakal sakolokasi karo mingkem utawa mangap.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Rina mesem lambene. Rina ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene lambe minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa mesem iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung mesem ing ukara iku bisa dilironi solah bawane sirah liyane kaya mencep, mecucu lan solah bawa liyane. Nanging ing ukara Rina atop lambene* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.

6. Solah Bawane Untu

Untu senajan manggone ana jerone cangkem uga nduweni solah bawa. Dadi untu bisa nglakoni panggaweyan manut apa kang dikarepake dening manungsane. Supaya cethane ana ngisor iki.

Pakartine Untu: nggeget, mamah, nyakot.

Tembung-tembung uga diarani sakolokasi adhedhasar solah bawane untu. Titikane gumathok, amarga ora ana perangan awak liya kang bisa nglakoni panggaweyan nggeget, mamah, lan nyakot. Tuladha panganggone ing ukara yaiku Aku bola bali nggeget untu lan nyakot lambe wis rong jam anggonku niunggu dheweke. Bisa dideleng ing ukara iku menawa pangganggone uga asipat sejajar.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Deni untune nyakot roti. Untune Deni ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene roti minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa nyakot iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung nyakot ing ukara iku bisa dilironi solah bawane sirah liyane kaya dene mamah. Nanging ing ukara Deni untune ngepreti roti* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike. Amarga yen dinalar maneh ora logis kok roti diepreti.

7. Solah Bawane Ilat

Kaya dene untu, ilat senajan panggone uga ana jero cangkem. Nanging, tetep nduweni solah bawa. Amarga polahe ilat uga isih bisa dislarasake karo karepe manungsa. Dene solah bawane yaiku.

Solah bawane Ilat: melet, ndilat

Minangka bukti yen tembung ing ndhuwur iku sakolokasi yaiku. Bisa kita titeni menawa tembung ing ndhuwur titikane gumathok. Yaiku dilakoni dening ilat. Dene tuladhane ing ukara yaiku Sawise ndilat sambel gaweyane Ririn aku melet-melet kepedesen. Saka panganggone ana ing ukara iku genah menawa melet lan ndilat iku sajajar dadi ora bisa diijol-ijolake.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Deni ilate ndilat sambel. Deni ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene sambel minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa ndilat iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Nanging ing ukara Deni ilate mesemi sambel* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.

8. Solah Bawane Tangan

Peranganing awak sabanjure kang bakal dijlentrehake kolokasine yaiku perangan tangan. Solah bawane tangan ana ing ngisor iki.

Solah bawane tangan: nyekel, ngusap, keplok, tebah, nyembah, ngempit, ndodog, mbopong, nyangking, ngaplok, nggibeng.

Kanggo mbuktekake menawa tembung-tembung iku sakolokasi yaiku anane sesambungan antarane tembung siji lan sijine kang titikane gumathok yaiku nyekel, ngusap, keplok, nyembah lsp. Yen katitik saka peranganing awak kang obah wis genah menawa tangan kang obah tumrape pirang-pirang pakarti iku mau. Lan sekabehane uga sejajar ing sakolokasi.

Kanggo luwih genahe tuladhane ing ukara yaiku Parno nyangking tas gedhe ing tangan kiwa karo nyekel arit ing tangan tengene. Coba yen ukara kasebut kita walik. Parno nyekel tas gedhe ing tangan kiwa karo nyangking arit ing tangan tengene. Upama ukara iku tinulis kaya ukara kang kapindho sing krungu mesthi uga wis bisa mbayangake kaya ngapa solah bawane si Parno ing tembung kasebut. Nanging yen dirasakake maneh tas gedhe kok mung dicekel wong arite kang mesthine ukurane luwih cilik lan luwih enteng tinimbang tase dicangking. Ing ukara kang kapindho bakal nuwuhake panganggep, yen dibandhingake luwih abot arite amarga dicangking tinimbang tas gedhe kang mung dicekel.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Handoko tangane nggegem watu. Handoko ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene watu minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa nggegem iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Nanging ing ukara Handoko tangane nyepak watu* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.

9. Solah Bawane Sikil

Perangning awak sabanjure kang bakal dijlentrehake kolokasine yaiku perangan sikil. Solah bawane sikil kaya kang ana ing ngisor iki.

Solah bawane sikil: lumaku, lumayu, njejak, mancal, nendang, ongkang-ongkang, ngidak, sila.

Solah bawane sikil kaya ing ndhuwur ora mung winates minangka piranti kanggo alihan saka papan siji menyang papan liyane. Tembung-tembung kang dadi solah bawane sikil iku uga nduweni titikan kang gumathok lan uga linier. Tuladhane ing ukara iki Kirman mancal lawang kang isih kancingan saka jero banjur pawongan gedhe dhuwur kan ngobok-obok isi kamare banjur dijejak nganti ambruk sakayange. Saka tuladha iku genah menawa sanajan meh padha pakartine antarane njejak lan mancal nanging sajrone pigunane ana ing ukara tetep beda. Amarga saliyane adhedhasar linier lan titikane uga rasa pangrasane saka penutur basa iku dhewe. Lan katitik saka solah bawane wis genah yen njejak karo mancal iku pakarti kang ditindakake sikil.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Firman sikile nyepak bal. Firman ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene bal minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa nyepak iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Nanging ing ukara Firman sikile ngantem bal* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.

3. Dudutan

Saka andharan lan jlentrehan ing ndhuwur ngenani gegayutane kolokasi lan solah bawane perangane awak bisa didudut menawa kabeh solah bawa perangane awak iku wis nduweni wilayahe dhewe-dhewe ing saben perangan awak. Pamilahe perangan awak lan wilayahe saben solah bawa iku didasarake marang sipat-sipat saka kolokasi iku dhewe. Yaiku linier utawa sejajar ateges ora bisa dijol-ijolake antarane solah bawa perangan awak siji lan liyane. Lan uga titikan kang wis gumathok. Yaiku perangan awak apa kang nglakoni solah bawa kaya kang disebutake. Sabanjure rasa pangrasane penutur uga penting banget kanggo nemtokake panganggone solah bawa ana ing ukara. Senajan solah bawa kang dilakoni meh padha siji lan sijine.

KAPUSTAKAN

Aminuddin.2008. Semantik Pengantar Studi Tentang Makna(cap-capan kaping telu). Bandung: Sinar Baru Algesindo

Chaer, Abdul.1995. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia(cap-capan kapindho). Jakarta: Rineka Cipta

Padmosoekotjo,S. 1956. Sarine Basa Djawa. Jakarta: KOLFF

Pateda, Mansoer.2001.Semantik Leksikal.Edisi Kedua.Jakarta:Rineka Cipta

Poerwadarminta, W.J.S. 1937. Baoesastra Jawi. J.B. Wolters

Subagyo, Rahmad. 2009. Titi Ukara Basa Jawa. _______

wacana kabudayan sumenep

Sumenep, Mutiara Pucuk Madura

Dhaerah Madura minangka salah sawijining wewengkon provinsi Jawa Timur kang manggon kapisah segara karo dhaerah-dhaerah Jawa Timur liyane. Dhaerah Madura sejatine minangka dhaerah kang duwe potensi gedhe banget ing maneka warna bidhang kang bisa ngasilake pametu kanggo kabupaten Sumenep lan mligine kanggo masyarakat Sumenep dhewe. Potensi-potensi kasebut ing antarane ana ing babagan tetanen, perkebunan, perikanan, lan jasa kang wis kagarap kanthi apik lan dadi sumber ekonomi kang utama ing kabupaten Sumenep. Nanging sejatine Sumenep isih duweni potensi-potensi liyane kang durung kagarap kanthi premati dening Pemerintah kabupaten Sumenep apadene masyarakate dhewe.

Kabupaten Sumenep ing babagan perkebunan wis kondhang minangka dhaerah kang manjila asile Jagung. Kabupaten Sumenep dadi pangasil utama Jagung ing provinsi Jawa Timur. Jagung saka kabupaten Sumenep saliyane dikonsumsi kanggo pangane wong Sumenep lan nyukupi kabutuhane warga Jawa Timur umume. Uga nganti diekspor tekan njaban rangkah, njaba nagari. Kaya dene menyang Cina, Taiwan, Hongkong lan Amerika Serikat. Jagung-jagung saka Sumenep kasebut banjur didadekake pakan ternak utawa kanggo winih.

Sumenep manggon ana ing pucuk wetan pulo Madura lan winatesan karo laut Jawa lan laut Flores uga mesthi duweni potensi ing babagan pariwisata. Dideleng saka laladane wis cedhak karo laut. Mesthi kondisi geografis kasebut bisa ngandhut potensi wisata alam kang endah lan gedhe banget ulu pametune kanggo nyengkuyung panguripane warga Sumenep dhewe. Nanging perkara kasebut bisa kasembadan yen maneka warna potensi kang wis cumepak iku digarap kanthi tenanan lan disengkuyung kabeh perangane warga Sumenep.

Nalika jaman kawuri Sumenep uga nate duweni pamrentahan kraton kaya dene dhaerah-dhaerah liya ing Jawa. Kaya Yogja, Surakarta, Kediri lan liya-liyane. Saka kasunyatan sejarah kasebut Sumenep mesthine uga duweni potensi ing babagan kabudayan. Kabudayan tinggalane warga Sumenep kang kawuri kang nalika iku dadi punjering pamrentahan. Maneka warna kabudayan adiluhung kang dadi warisan kanggone warga Sumenep kang pantes lan kudu diuri-uri. Nguri-uri kabudayan saliyane kanggo jejeg lan ngrembakane budaya sumenep uga kanggo ningkatake tataran panguripane warga Sumenep. Kang sadururnge wis apik ditambahi supaya dadi luwih apik maneh. Dadi, kabudayane tetep lestari lan paragane bisa oleh ulu pametu kang murwat kanggo nyukupi kabutuhan panguripane.

Cundhuk karo andharan ing dhuwur menawa Sumenep duweni maneka warna potensi ing babagan pariwisata budaya. Saka akeh potensi kasebut ing antarane ana loro kang bisa gawe sengseme para maos yen dinulu. Kabudayan kasebut yaiku seni Topeng Dalang lan tari Muang Sangkal. Kalorone saiki bisa diarani dadi cirine kabupaten Sumenep. Dadi senajan Topeng Dalang lan tari Muang Sangkal dipentasake ana ngendi wae asale tetep saka Sumenep.

1. Tari Muang Sangkal Asli Sumenep

Tari Muang Sangkal dhewe pancen kabudayan kang asli lair saka Sumenep. Pancen ing jagading tari Muang Sangkal isih kalah pamor yen katandhingake karo maneka warna seni tari saka nuswantara liyane kang luwih dhisik ditepungi para sutrisna tari sanuswantara utawa malah sadonya. Nanging tari Muang Sangkal duweni ciri kang mbedakake karo tari-tari liyane gambyong, srimpi, utawa tari remo upamane. Ciri kang dikarepake yaiku cirine tari kang nggambarake panguripane wong Madura kang beda karo bebrayan ing dhaerah liyane.

Kasuwure tari Muang Sangkal pancen diakoni isih kalah yen katandhingake karo tari-tari sing wis mapan liyane. Iku kabeh bisa dimaklumi jalaran tari iki pancen kabiji isih enom umure yen kabandhingake tari-tari liyane saka nuswantara. Tari Muang Sangkal lair nalika taun 1972. Tari iki lair minangka prakarsane Taufiqurahman. Piyantun asli Sumenep kang uga minangkaa pimpinan sanggar tari Jokotole iki duwe pangajab gedhe menyang tari Muang Sangkal.

Tari Muang Sangkal cinipta amarga maneka warna sebab. Salah sijine para seniman tari ing Sumenep kepingin ndudohake menyang bebrayan agung sanuswantara utawa sadonya. Menawa Madura mligine Sumenep iku sejatine panggonan kang kebak karya sarta kaunikan. Ora kalah yen kabandhingake karo kutha-kutha liyane ing Jawa Timur apa dene ing Indonesia. Saliyane iku para seniman tari Sumenep uga pengin mbuktekake menawa seniman Sumenep uga bisa gawe karya kang apik lan kreatif. Cethane, menawa seniman Sumenep iku ora kalah karo seniman saka kutha-kutha seni kang wis kondhang liyane. Kaya Yogja, Solo, utawa Bali.

Saliyane minangka alat bukti kreatifitase seniman tari Sumenep, Muang Sangkal uga minangka pangeling tumrape para generasi mudha lan warga Sumenep kabeh umume. Pangeling menawa Sumenep ing jaman kawuri uga duweni bebrayan kang wis maju. Amarga ing jaman kraton Sumenep uga wis ana tari penyambutan kang saemper karo tari Muang Sangkal. Nanging, jaman semana tari iku durung katata kanthi maton. Lan ora ana kang nerusake sawise kraton Sumenep ilang. Dadi, tari Muang Sangkal iku minangka pangeling adiluhunge budaya Sumenep ing jaman kawuri.

Yen katilik saka basane Muang Sangkal dumadi saka rong tembung yaiku muang lan sangkal. Dene asale tembung muang lan sangkal iku dhewe saka basa Madura. Tembung muang tegese ngguwak utawa mbuwang. Lan tembung sangkal tegese sengkala utawa sukerta. Dadi tari Muang Sangkal duweni tujuwan kanggo ngguwak sengkala, dosa utawa salah saka salah sawijining pawongan. Diajab sabubare nari Muang Sangkal bisa mbuang sukerta saka awake. Lan sabanjure dadi wong kang luwih apik. Saben-saben perangan saka tarian Muang Sangkal dianggep duweni arti seni kang dhuwur banget. Tari Muang Sangkal minangka tari kang nggabungake maneka warna gerak sing isih mambu-mambu gerakan kraton Sumenep ing jaman biyene. Lan imajinasi saka pangriptane tari Muang Sangkal iku dhewe.

Keunikan liyane kang mbedakake tari Muang Sangkal karo seni tari liyane yaiku penari Muang Sangkal iku wanita kang cacahe ganjil bisa telu, lima, pitu lan sabanjure. Penarine nganggo busana manten khas Sumenep utawa legga lan dodot kang uga khas saka Sumenep. Siji maneh penari Muang Sangkal nalika nari ora wanita kang lagi nggarap sari utawa menstruasi. Amarga wanita kang lagi nggarapsari iku dianggep ora suci. Dadi ora bisa kanggo srana mbuwang sukerta.

Nalikane nari para penari kang kabeh wanita iki padha nggawa mangkok kuningan kang diarani cemong. Ing njero cemong iku ana isine kembang maneka warna. Sasuwene nari para penari Muang Sangkal mlaku jejer-jejer, lan nyebar kembang kang ana ing njerone cemong. Para penari iku terus-terusan nyebar kembang-kembang kang ana ing jero cemong. Kembang kasebut minangka wujud sukerta kang nedya dibuwang. Tarian Muang Sangkal diiringi dening gamelan khas kraton. Kang nandakake menawa tari Muang Sangkal isih kaprabawan dening kraton Sumenep senajan saiki wis ora ana.

Tari Muang Sangkal biasane digelar nalika ana rawuhan pejabat penting utawa nalikane ana-ana adicara penting liyane. Tradisi nyambut tamu ngono iku padha karo jaman biyen nalikane jaman kraton Sumenep isih ana. Saliyane ing Kabupaten Sumenep Muang Sangkal uga wis digelar ana ing saidenging kutha sanuswantara. Yogja, Surabaya, lan Jakarta tuladhane. Malah wis tau pentas nganti njaba negari yaiku ing Den Haag Walanda lan ing Australia.

Sajrone tarian Muang Sangkal ngandhut kawicaksanan kang diakoni dening bebrayan, mligine bebrayan kabupaten Sumenep. Warga Sumenep nganggep menawa awak iku kudu resik saka sakehing sukerta lan sengkala. Tegese manungsa iku yen kepengin nggayuh kamulyan kanggo tembe mburine kudu resik saka sakehing kesalahan lan sipat ala. Dadi, saupama duweni salah marang wong liya iku kudune enggal-enggal njaluk ngapura supaya ora kedawa-dawa. Lan ndadekake cecongkrahan kang luwih gedhe.

Saliyane iku warga Sumenep uga klebu warga kang bombong marang kabudayane dhewe. Senajan tari Muang Sangkal iku kalebu tradisi kang kena diarani anyar nanging ing njerone ana babagan tari kasebut kang nyritakake kraton Sumenep jaman biyene. Kanthi endahe seni tari Muang Sangkal Taufiqurrahmqn minangka pangripta ngrekam sejarah Kabupaten Sumenep Lan endahe kabupaten Sumenep dadi gerakan-gerakan saka tari Muang Sangkal iku.

Generasi mudha diajab uga bisa melu ngletarekake kabudayan asli Sumenep. Lan mangerteni sarta ngurmati menyang sejarah lan kabudayan Sumenep. Apa maneh tari Muang Sangkal, saliyane ngangkat kekratonan Sumenep uga ditambahi daya imajinasi saka pangriptane. Kanthi anane daya imajinasi kasebut mesthi bisa ditampa dening para mudha, amarga wis dicundhukake karo donyane bocah enom saiki.

2. Topeng Dalang, Seni Tuwa Kebak Pitutur

Saliyane tari Muang Sangkal, Sumenep isih duweni kesenian liyane kang ora kalah apik yen kabandhingake karo seni saka daerah liyane. Kesenain kang dimakud yaiku.Topeng Dalang. Nanging, bedane karo tari Muang Sangkal yaiku sejatine kesenian topeng Dalang iku asale saka desa Proppo, kerajaan Jambwaringin, Pamekasan nalika jamane Prabu Menak Senjaya. Kacaritakake menawa Prabu Menak Senjaya iki kang kawitan nuwuhake kesenian topeng ana ing laladan Madura. Perkara kasebut disengkuyung dening bukti-bukti akehe topeng-topeng ing laladan Proppo. Kang didadekake model ukiran ana ing topeng yaiku paraga-paraga kang ana ing jagading pewayangan.

Nalika abad 18, Topeng Dalang kanga sale mung kesenian rakyat diangkat dadi kesenian kraton. Ing njero kraton, kesenian kang sakawit mung prasaja. Didandadani supaya dadi luwih apik tinimbang sadurunge. Ukirane topeng dialusake maneh , semono uga karawitan, pedalangan lan carane mentasake uga didanadani. Saengga ing mangsa iku dadi dadi mangsa ngrembaka lan jejege sastra Madura. Kalodhangan kang apik iku uga disengkuyung sesambungan kang apik antarane Madura lan Mataram kang luwih maju ing babagan sastra. Ora bisa diselaki maneh pangaribawane Mataram marang Madura gedhe banget.

Kasunyatan ing dhuwur disengkuyung karo dhaupe salah sawijining punggawa kaluwarga Mataram yaiku Paku Buwono VII. Klawan salah sijining putri Madura saka Bangkalan. Ngerti yen maratuwane seneng marang Topeng Dalang, Paku buwono VII menehi bebana arupa Topeng. Topeng saka Solo kasebut mesthi aweh pangaribawa tumrap topeng ing Madura. Mligine, ing babagan ukiran kang luwih alus tinimbang topeng saka Madura.

Mlebu ing taun 1900an (abad 20), nalikane kraton-kraton ana ing Madura mbaka sithik ilang. Topeng Dalang bali dadi kesenian rakyat. Nanging, senajan dadi kesenian rakyat Topeng Dalang malah tuwuh ngrembaka lan digandrungi dening bebrayan agung Madura. Topeng Dalang nalika iku nemahi jaman kuncarane. Apa maneh jaman semana isih arang kesenian kang sipate modern kaya saiki. Tontonan Topeng Dalang wektu iku dadi pethingane warga Madura.

Nanging, jantrane panguripan lumaku kaya dene rodaning cikar. Kang wingi ana ing dhuwur dina iki banjur ana ngisor. Semono uga kesenian Topeng Dalang suwene suwe saya jarang dipentasake. Lan kaya-kaya ilang nalika mlebu warsa 1960an. Kabeh mau jalaran ora ana regenerasi kang apik ing kesenian iki. Para generasi tuwa durung nganti nularake ngelmune, wis kepancal umur. Seda, kapundhut sing kuwasa. Dene sing mudha isih durung bisa nguwasani seni Topeng Dalang. Amarga anggone weneh ngelmu sing tuwa-tuwa durung nganti pepak.

Seni Topeng Dalang kang sakawit dikira wis mati, jebule mung mati suri. Mung butuh wektu sepuluh taun kanggo urip maneh. Ing taun 1970 awit prakarsane dalang tua Sabidin saka Sumenep kang kanthi tlaten nguri-uri Topeng Dalang. Kesenian iki bali urip maneh. Dalang Sabidin banjur ndidik murid saka laladan Sumenep. Jebul, upayane dalang Sabidin kang dilandesi rasa tresna marang kabudayan iku nuwuhalke asil kang maremake banget. Murid-murid saka dalang Sabidin kasil nguwasani seni Topeng Dalang lan bisa njaga jejeg sarta ngrembakane seni Topeng Dalang. Jalaran perkara iki uga, Topeng Dalang luwih dikenal asale saka Sumenep. Masiya, sejatine yen digoleki asale saka Pamekasan.

Wewujudane topeng Madura iku beda banget yen dibandhingake karo lumrahe topeng-topeng kang ana ing Jawa, Sunda, lan Bali. Topeng Madura umume luwih cilik tinimbang topeng-topeng saka dhaerah liyane iku mau. Topeng Madura mesthi rinenggan maneka waran hiasan ing endase, nanging ora tumrape Semar. Hiasan-hiasan kang digawe biasane rupa hiasan manek warna kembang melati. Lan kanggo paraga-paraga kang asipat ala biyasane diwenehi hiasan kang awujud badge yaiku lamabang kang digunakake para panguwasa jaman Walanda isih njajah bumi nuswantara. Topeng Madura iku jinise ana loro, kang kapisan iku saambane epek-epeke owng diwasa lan sing liyane luwih gedhe sithik. Bentuk topeng Madura iku ora bisa nutup kabeh pasuryane penarine, utamane janggute. Mula, sasuwene pementasan janggute penari tetep katon lan obahe janggut dadi daya kaendahan dhewe.

Pangejawantahing karakter ana ing Topeng Dalang Madura ora mung kanthi sarana wewujudane pasuryane topeng wae. Nanging uga ing rupa saka topeng iku. Kanggo paraga kang seneng alaku resik lan seneng blaka suta diteres rupa putih. Rupa abang kanggo paraga kang kebak rasa asih marang sapepadhane, tuladhane Yudhistira. Rupa ireng kanggo paraga kang duweni sipat wicaksana lan adoh saka nepsu kadonyan, tuladhane Kresna. Rupa kuning emas kanggo nggambarake paraga kang kebak kawibawan. Dene kanggo nggamabrake paraga kang sipate ala digunakake rupa kuning.

Nanging, panggamabaring paraga wayang ing wewengkon Madura iku beda yen dibandhingake karo panggambaring paraga saka wayang saka Jawa Tengah. Tuladhane ana ing Ngastina rajane kang paring asma Prabu Suyudana digambarake minangka paraga kang alus tindak tanduke lan apik bebudene. Topenge Prabu Suyudan ing Madura rinenggan rupa ijo kang nuwuhake rasa edhum. Kamangka, ing jagading pewayangan Solo lan Jawa Tengah paraga Suyudana iku digambarake minangka paraga kang kasar lan kaku tumindake.

Saliyane ing dhuwur, kang dadi titikan saka Topeng Dalang Madura yaiku paraga utawa penarine nganggo ghungseng utawa giring-giring ing sikile. Nanging panganggone ghungseng kasebut ora mung supaya katon endah wae, nanging uga kanggo nyengkuyung amrih rancage tarian. Ghungseng uga digawe minangka pratandha menawa penari kudu ganti gerakan sajrone nari. Biasane, ghungseng iku sing nganggo paraga Topeng Dalang kang duweni sipat antagonis utawa ala. Topeng Dalang Madura kang dinggo para paraga iku katon prasaja banget, lan ukiran uga katon kaku yen kabandhingake karo topeng-topeng saka Yogja, Solo lan Bali. Menawa iku karakter topeng Madura kang kaya ngono iku nggambarake sipate wong Madura iku Kaku, ananging polos lan jujur.

Ing saben-saben pementasan Topeng Dalang para penarine rata-rata lanang kabeh, yen ana sing wadon mung kadhang kala lan cacahe ora akeh. Ing saben pementasan dibutuhake paraga limalas nganti selawe wong lan pentase sawengi muput. Dene panganggo kang dibutuhake dening para paraga Topeng Dalang yaiku taropong, sapiturung, ghungseng, kalong (kalung) rambut lan badung . Lan kanggo paraga wadon ana panganggo liyane kang ana ing dhuwur yaiku sampur, kalung ular, gelang lan jamang.

Kaya dene ludrug kesenian Jawa Wetan mesthi murwani pementasan kanthi ngremo, ora beda karo Topeng Dalang uga dibukani nganggo tarian. Kang biasane dipentasake yaiku salah sawijining tarian sakral. Sawise tari pembuka dibacutake dalang banjur aweh prolog utawa kawitane crita marang penonton. Dalang banjur nglagokake tembang-tembang suluk kanggo nuntun penonton menyang wosing crita. Suluk lan pacelathon ana ing Topeng Dalang nganggo basa Madura alus. Kanggo suluk migunakake basa Jawa kuno. Iki minangka bukti menawa kawitane topeng iku saka sesumber.

Ing saben-saben pentas dalang dadi paraga utama. Ki dalang minangka pemurba saka karawitan, kang nembangake suluk, sarta kang maca narasi lan dialog. Kanthi swarane kang alus lan kadhang kala nyentak banter dalang aweh samita marang penari kang njoged ing suwalike topeng. Saliyane Semar, ora ana paraga kang omong utawa dialog amarga sekabehe pacelathon iku dilakokake dening dalang sak mburi geber. Saemper karo wayang kulit ing Jawa. Ana ing geber kasebut digawe bolongan cilik supaya dalang bisa nyawang mengarep menyang panggung. Saka kono dalang nglakokake lakon. Lan penari njoged ing panggung manut samitaning dalang kang nyritakake aluring crita.

Lakon-lakon kang dicritake ana ing pentas Topeng Dalang biasane crita kang kebak katresnan, crita-crita perjuangan, lan pitutur luhur tumrap uripe manungsa. Kabeh iku mau ditambah karo rerangkening tarian kang apik. Obahe penari kang sok alus, nanging kadhang-kadhang uga bisa dadi kasar lan kaku. Nanging kabeh iku mau dilakoni kanthi kebak rasa pangrasa tumrap penarine. Ing saben pementasan, blegere para penari iku prasaja banget. Lan gerakan uga isa kabiji kaku, nanging ing jerone gerakan iku ngandhut maneka warna pitutur utamane bagan agama. Iku salah sawijining perangan kang dadi dayane saka kesenian Topeng Dalang.

Sajroning kesenian Topeng Dalang ana maneka warna gerak utawa gaya ing antarane yaiku, Tandhang Alos (tari alus), Tandhang baranyak (tari sedengan), Tandhang ghalak (tari kasar) dan putri ( gerake penari wadon). Saben-saben tandang iku ana iringane gending-gending dhewe-dhewe. Tuladhane tandang alos biasane diiringi gending-gending Puspawarna, Tallang, Rarari, lan sapinunggalane. tandhang baranyak biasane diiringi gending-gending Calilit, Pedat lan Lembik. Lan tandhang ghalak diiringi gending-gending Gagak, Pucung, Kwatang Serang lan Gunungsari. Piranti kang digunakake yaiku gamelan, ditambah crek-crek kang digunakake dalang.

Kang ndadekake kawigaten sajrone pementasan Topeng Dalang yaiku swara ghungseng kang terus diunekake sasuwene pementasan. Swarane ghungseng amangun swasana kang beda, kang bisa nuntun penonton menyang donya imajinasine lan kanyut dening crita kang lagi dipentasake. Kaya-kaya swarane ghungseng sumebar menyang saindenging papan pentas lan nggawa ngawa swasana kang molah-malih bisa seneng, sedhih, lan liya-liyane. Pancen yen disetitekake swarane ghungseng menehi ekspresi dhewe tumrape pentas topeng dalang.

Ing jaman kawuri biasane Topeng Dalang mentasake crita-crita Panji kaya Damar Wulan. Nanging amarga ana owah gingsiring jaman, Topeng Dalang saiki mentasake crita-crita Ramayana lan Mahabarata. Kadhang kala uga mentasake lakon carangan nanging paragane tetep paraga-paraga saka crita Ramayana lan Mahabarata. Nanging kang luwih kerep dipentasake biasane crita-crita Mahabarata. Amarga ing Mahabarata kebak maneka warna padudon, cecongkrahan lan uga konflik. Konflik kang sipate kedadean ing maneka warna perangane urip manungsa. Ana perkara katresnan, perang sedulur, cecongkarahan antarane wong tuwa lan anak, cecongkrahan antarane murid lan guru utawa sedulur lan sedulur. Ing kono dibumbonni adu kadigdayan, kadigdayan kang wujud gaman apa dene kasektene para satriya ing crita kasebut.

Topeng iku minangka kesenian rakyat kang paling wutuh lan kompleks. Amarga ing jerone Topeng Dalang iku ana perangan kang mbutuhake seni kriya utawa kerajinan, seni musik, seni tari, pedalangan lan uga satra ing saben pementasan. Biyen nalikane para Sunan nedya nyebarake agama islam ing Madura, Topeng Dalang uga digunakake minangka sarana kanggo dakwah. Amrga Topeng Dalang dianggap minangka seni kang paling wutuh. Lakon-lakon kang kebak filosofis Hindu, dening para wali diowahi lan dileboni crita-crita kanthi kandhutan piwulang ngenani agama islam. Kanthi kawegigane para wali anggone nglebokake maneka warna unsur taukid islam tanpa ngowahi dhasare crita kang wis ana. Yaiku anane konflik-konflik antarane paraga antagonis lan protagonis kang kebak dening cecongkrahan.

Kanthi paraga-paraga kang ana ing lakon Ramayana lan Mahabarata para wali nyebarake agama Islam. Kanthi lakuning crita para wali Topeng Dalang nuwuhake nilai-nilai moral lan filosofis Islam marang para pamiarsa Kesenian Topeng Dalang. Saliyane iku sajrone ngripta gending-gendhing, rerangkening pacelathon lan narasi uga migunakake filosofis Islam kang pitutur lan tuntunan ngenani agama Islam. Ana uga lakon kang kebak pitutur islam nanging paragane tetep saka crita Mahabarata. Lakon kasebut yaiku Jimat Kalimasada. Lakon Jimat Kalimasada sejatine asline gaweyan saka Demak. Lakon kasebut kasebut ngemu teges kang jero banget. Jimat padha karo azimah kang tegese samubarang kang duweni daya kasekten. Kalimaada ditegesi minangka cekakan saka kalimat syahadat. Dadi tegese Jimat Kalimasada yaiku daya kasektene kalimat syahadat. Daya kasebut sing duweni kaya kang dicritakake ing lakon iku yaiku Pandhawa. Pandhawa ing kene dianggep minangka simbolisasi saka rukun islam.

Minangka seni tetater rakyat, teater Topeng Dalang dipentasake kanggo ngregengake maneka warna acara, tuladhane upacara dhaup temanten, selametan desa lan laut, khaul (acara kanggo ngeling-eling sedane salah sawijining pawongan kang dianggep wigati), sarta ritual rokat. Biasanae lakon kang dipentasake dicocogake karo acarane. Tuladhane ruwatan kanggo anak bungsu, mentasake lakon Pandawa Ragil. Kanthi cara iku diajab supaya panggulawentah babagan islam bisa rumasuk ing satengahing bebaryan agung lan bisa aweh pepadhang marang para warga kabeh.

Seni Topeng Dalang dianggep minangka sawijining teater tradisioanal kang bisa ngangkat jenenge seni tradisi. Kabukten rikala taun wolung poluhan, Topeng Dalang Sumenep pentas menyang njaba Negara. Kutha-kutha kang tau diamabh dening Topeng Dalang yaiku London, Amsterdam, Belgia, Perancis, Jepang dan New York. Ing kono jebule pentas Topeng Dalang antuk sambutan kang cukup gedhe. Para warga ana ing kono katon yen seneng banget kanthi anane pementasan Topeng Dalang kasebut.

Nanging, emane wektu iki Topeng Dalang kaya kelangan mangsa-mangsa kuncarne ing jaman biyen. Jeneng arum pindha kembang melati kang tau diwangun, dijejegake, lan dirembakake dening para dalang jaman biyen saiki wis kaya ora ana ambune. Topeng Dalang wis didohi dening para pandemene. Topeng Dalang kang biyene banget digandrungi saiki kalah pamore yen dibandhingake karo hibura-hiburan jaman saiki. Wong-wong luwih seneng nonton film ana bioskup utawa ana ing tv tinimbang nanggap Topeng Dalang kang dianggep ndesa. Upama ana sing nanggap kesenian Topeng Dalang iki biyasane pancen wong-wong pinggiran kang isih duwe rasa tresna marang Topeng Dalang.

Sejatine wektu iki isih ana paguyuban-paguyuban Topeng Dalang kang isih eksis ana ing Sumenep. Paguyuban-paguyuban iku ana sing asipat maton utawa paguyuban kang mlumpuk nalika ana tanggapan wae. Paguyuban-paguyuban kang tansah njaga jejege kesenian Topeng Dalang iku sumebar ana ing saindenging kabupaten Sumenep. Paguyuban kasebut ing antarane ana ing desa Slopeng, Dasuk, desa Leggung, Batang-Batang, kecamatan Gapura, kecamatan Kalianget lan kecamatan Kota Sumenep.

Saka seni Topeng Dalang iku bisa dimangerteni menawa bebrayan agung kabupaten Sumenep iku wong-wong kang tansah duweni rasa bombong marang seni warisane leluhur. Senajan saperangan gedhe wonge wis kena ombyaking jaman. Katut ilining kali gedhe kang jenenge globalisasi. Kali kang bisa ngentirake sapa wae kang ora cancut tumandang nyepakake watu-watu kang awujud katresnan tumrap budaya minangka tanggul. Saliyane, iku ndeleng sejarahe saka topeng dalang kang tau mati suri banjur ngrembaka maneh lan saiki bali mendrip-mendrip uripe. Ora mokal yen mbesuk, senajan during ngerti wektune Topeng Dalang bakal bali ngrembaka maneh lan disenengi dening para warga umume.

Saka rong kesenian ing kabupaten Sumenep kang wis diandharake ana ing tulisan iki bisa didudut. Sejatine kabupaten Sumenep iku duweni potensi ing babagan pariwisata. Mligine, babagan pariwisata budaya. Tuladhane tari Muang Sangkal lan Topeng Dalang iku didadekake sapaket wisata. Kaya tari Barong kang ana ing Bali upamane. Saka kono saliyane bisa antuk tambahan dana kanggo dhaerah. Uga ngiras pantes njaga jejeg lan ngrembakane kabudayan adiluhung tinggalane para leluhur. Dadi mbesuk yen ana anak putu kang nakokake ngenani tari Muang Sangkal lan Topeng Dalang ora mung kari jeneng utawa ndudohi kanthi sarana poto wae.

analisis wacana tindak tutur radio mtb

1. Purwaka

1. Wawasan Ngenani Topik

Radio bibit kawite ana minangka sarana komunikasi. Amarga jaman biyen ora ana maneka warna sarana kang sarwa jangkep kaya saiki. Yen saiki wis ana telpon, radio, handphone, internet lan sapinunggalane. Beda banget nalika biyen wektu jaman sadurunge indonesia mardika mung ana radio kanggo mbiwarakake sakehing pawarta menyang bebrayan agung. Ngono wae sing duwe radio mung wong sithik banget biasane wong-wong kang kagolong sugih.

Kahanane beda banget karo saiki. Kagawa saka owah gingsiring jaman kang ngudokake tandange manungsa iku rikat amarga yen ora bakal kepancal sepur kalah karo manungsa liyane. Radio wis ora dadi barang kang mewah maneh. Radio uga wis ora dadi barang kang penting maneh sajrone proses komunikasi. Amarga radio rinasa kurang efisien sajrone proses komunikasi. Jalaran radio mono mung bisa dadi sarana komunikasi searah ora bisa timbalk balik kaya piranti komunikasi liyane.Gunane radio saiki malih dadi sarana hiburan kang utama. Amarga liwat radio kita bisa ngrungokake maneka warna lelagon lan kadhang kala uga ana kang nggiyarake wayang kulit sawengi natas. Saliyane iku radio uga dadi sarana informasi tumrape bebrayan agung. Yaiku kanthi liwat adicara brita-brita lan uga maneka warna dialog lan talkshow.

Mula saka iku penulis aweh dhudhutan ana radio mesthi ana maneka warna basa kang beda saben radio lan duweni cirine dhewe-dhewe. Penulis uga rumangsa menawa ana radio iku akeh bahan-bahan kang bisa ditintingi sacara analisis wacana. Dene analisis wacana dhewe ngemu teges yaiku analisis wacana minangka salah sawijining cabang ilmu basa kang dirembakake kanggo nganalisis unit basa kang luwih kompleks tinimbang ukara. Ing sajroning proses nganalisis wacana ora bisa uwal saka cabang ilmu basa liyane. Tuladhane semantik, sintaksis, fonologi lan sapanunggalane. Nanging analisis wacana iki nduweni kaunikan kang ora diduweni dening cabang ilmu basa liyane. Utawa teges liya kang luwih cendhak lan gampang diamgerteni yaiku analisis wacana minangka proses kanggo ndhudah maksud kang kinandhut utawa malah bisa siningit sajrone ujaran-ujaran kang kawetu saka objek penelitian.

Dene wacana yaiku satuan basa kang paling lengkap. Amarga ing sajroning wacana iku bisa wae direalisasekake ing wujud karangan kang wutuh, paragrap, ukara, tembung kang ngemot amanat kang lengkap. Amarga ing radio akeh banget basa-basa kang duweni ciri kang mbedakake saben radio kaya kang wis tinulis ing dhuwur. Lan samesthine basa-basa iku bakal nyawiji dadi wacana kang wutuh ngandhut amanat-amanat kang lengkap ing jerone. Masiya, ora bisa dideleng wujud arupa tembung, ukara lan paragrafenanging tetep bisa dirasakakake lan dimangerteni surasane. Mula saka iku penulis njupuk radio minangka objek penelitian analisis wacana iki.

Saka saithik radio kang isih nggiyarake adicara-adicara mawa basa Jawa penulis milih ana radio MTB Fm. Mligine ana adicara “Mangga Tresna Budaya”. Penulis milih radio MTB Fm amarga basa Jawa kang dianggo dening para penyiar MTB Fm iku isih kalebu baku yen kabandhingake karo saperangan radio kang uga nganakake giyaran nganggo basa Jawa. Ana ing radio liya kang ora prelu disebutake jenenge iku basa Jawane kacampur-campur karo basa Jawa dialek Surabayan kang angel diamangerteni penulis sing dudu wong Surabaya asli.

Ana ing kene penulis bakal nintingi maneka warna basa kang ana ing giyaran “Mangga Tresna Budaya” radio MTB Fm diwawas saka tindak tuture. Tindak tutur kang dimaksud yaiku tindak lokusi, tindak ilokusi, lan tindak perlokusi. Mula makalah iki bakal diwenehi judul “Tindak Tutur Lokusi, Ilokusi lan Perlokusi ana ing Giyaran “Mangga Tresna Budaya” Radio MTB Fm Surabaya”. Kang dianggep wis makili isine saka makalah iki. Lan adhedasar saka kabeh kasunyatan ing dhuwur makalah iki digawe.

2. Punjering Panaliten

Panaliten iki kapunjerake menyang perangan-perangan kang gegayutan karo kasunyatan ngenani topik ing ndhuwur. Ing antarane yaiku.

1. Apa tegese tindak tutur lokusi, ilokusi lan perlokusi?

2. Apa wujud tindak tutur lokusi, ilokusi lan perlokusi ana giyaran “Mangga Tresna Budaya”?

3. Tujuwan Panaliten

1. Mangerteni tegese tindak tutur lokusi, ilokusi lan perlokusi.

2. Mangerteni tindak tutur lokusi, ilokusi lan perlokusi kang ana ing giyaran “Mangga Tresna Budaya”.

2. Andharan

1. Tegese Tindak Tutur Lokusi, Ilokusi lan Perlokusi

Miturut Searle (dalam Wijana 1996:17) kang dikutip saka bukune Speech Acts: An Essay in The Philoshophy of Language mratelakake menawa sacara pragamatis saora-orane ana telung jinis tindakan kang bisa dilakoni utawa diwujudake dening salah sawijining penutur, yaiku tindak lokusi (locutionary act), tindak ilokusi (ilocutionary act) lan tindak perlokusi (perlucotionary act). Dene teges siji lan sijine bakal diandharake ana ing ngisor iki.

1. Tindak Lokusi

Tindak lokusi yaiku tindak tutur kanggo nyatakake samubarang. Tindak tutur iki sinebut minangka The Act of Saying Something. Tuladhane ana ukara-ukara ing ngisor iki.

1. Kucingku telu cacahe

2. Aku mahasiswa Unesa

3. Jurusan bahasa Daerah suk tanggal 25 Nopember 2010 nganakake kegiatan kanggo mengeti madege jurusan bahasa Daerah, salah sawijining kegiatan yaiku lomba campursari sa-Jawa Timur kang pesertane siswa saka tataran SMA, MA lan SMK.

Saka tuladha-tuladha ing dhuwur bisa kita luwih mangerteni sacara gamblang ngenani tindak tutur lokusi. Ana ing wacana 1 lan 2 kang diujarake dening penuture mung kanggo menehi weruh marang mitra tuture tanpa ana tujuwan kanggo nglakoni samubarang, apa maneh kanggo mengaruhi mitra tuture supaya nglakoni samubarang panggaweyan. Informasi kang diujarake dening penutur yaiku ndudohake cacahe kucinge, ana ngendi omahe, lan menawa dheweke iku mahasiswa Unesa. Kaya dene kang ana ing tuladha nomer 4 kang diujarake yaiku nginformasekake samubarang utawa menehi wara-wara kanggo wong liya menawa ana kegiatan kanggo mengeti madege jurusan bahasa Daerah lan kaping pindhone yaiku menehi wara-wara menawa Pak Pranoto arep duwe gawe gedhen yaiku mantu anake mbarep. Ana ing kene pancen bisa wae ana daya ilokusi lan perlokusi sajrone wacana. Nanging, ing kene daya lokusi dianggep luwih dominan lan onja tinimbang daya tindak tutur liyane.

Yen diwawas sacara tliti konsep,lokusi iku konsep kang gegayutan karo proposisi ukara. Ukara utawa tuturan dideleng minangka samubrang kang nyawiji kang asale saka rong perkara yaiku subyek/topik lan predikat/comment. Sabanjure tindak lokusi yaiku tindak tutur kanh dianggep paling gampang diidentifikasi amarga sajrone proses identifikasine dilakoni tanpa konteks tuturan kang arupa situasi tutur. Miturut Parker (dalam Wijana 1996:18) perspektif pragmatik tindak lokusi sejatine ora utawa kurang penting perane kanggo mahami tindak tutur.

2. Tindak Ilokusi

Salah sawijining tuturan saliyane migunani kanggo menahi weruh utawa nginformasekake samubarang, uga kena kanggo nglakoni samubarang. Yen apa kang wis tinulis iku kedadean, tindak tuture bisa diarani tindak ilokusi. Tindak ilokusi sinebut minangka The Act of Doing Something. Ukara-ukara ing ngisor iki tuladhane ora mung kanggo ndudohake samubrang menyang mitra tuture nanging nglakoni samubarang kanthi sarat situasi tuture uga diwawasa sacara tliti.

1. Ana jero omah kene panas

2. Dalane lunyu lho.

Ukara nomer 1 yen diucapake tamu menyang sing duwe omah bisa ateges ngongkon supaya cendelane dibukak, ngempakake kipas angin utawa AC lan bisa uga ngejak ngalih saka jero omah kono. Ukara nomer 2 yen diucapake penutur marang mitra tuture kang lagi mlaku bebarengan bisa ngemu teges menawa mitra tuture ora oleh ngliwati dala iku amarga bisa keplese lan tiba. Ukara nomer 3 bisa ateges penutur ngajak mitra tuture tuku mangan menyang warung kang disebutake. Ukara nomer 4 ngemu teges kang amba banget. Yen diucapake bocah sekolah marang kancane bisa ateges ngajak budhal supaya ora telat. Kaping pindho yen diucapake bos marang andhahane bisa ateges yen wis awan lan wayahe leren anggone nyambut gawe. Ukara nomer 5 yen diucapake penutur marang mitra tuture ing terminal bisa ateges yen bis sing arep ditumpaki wis kebak lan ganti numpak bis liyane sing isih ana panggonan.

Saka apa kang wis diandharake ing dhuwur genah menawa tindak ilokusi iku angel diidentifikasi amarga luwih dhisik kudu mertimbangake sapa penutur lan mitra tutur, kapan lan ana ngendi tindak tutur iku kedadean lan sapinunggalane. Mula saka kuwi tindak ilokusi iku minangka perangan punjer kanggo mangerteni tindak tutur.

3. Tindak Perlokusi

Sawijining tuturan kang dituturake dening sawijining wong kerep duweni daya pangaribawa (perlocutionary force), utawa efek kanggo sing ngrungokake. Efek utawa daya pangaribawa iku bisa digawe sacara sengaja lan ora sengaja dening penuture. Tindak tutur kang panuturane ditujokake kanggo aweh daya pangaribawa kanggo mitra tuture diarani tindak perlokusi. Tindak iki diarani the act of affecting someone. Murih genahe disemak ukara kang ana ing ngisor iki.

1. Omahe apik

2. Wingi aku repot banget

3. Tipine 20 inchi

Ukara-ukara kang wis tinulis ing dhuwur yen kita rasakake ora mung ngandhut tindak tutur lokusi. Upama ukara nomer 1 diucapake dening salah sawijining wong kang arep teka ana acara arisan marang kancane. Makna ilokusine yaiku ngandhani menawa omah kang arep diparani iku apik. Lan efek perlokusine yaiku bisa aweh semangat marang kancane sing arep mara amarga duwe pangarep-arep acarane bakal kepenak amarga omahe apik. Ukara 2 yen diucapake salah sawijining mahasiswa anggota BEM marang kancane ngandhut makna ilokusi njaluk pangapura marang kancane lan efek perlokusi kang diarep-arep yaiku oleh pangapura saka klanca-kancane. Ukara nomer 3 yen diucapake dening penutur kang arep ndelok bal-balan marang mitra tuture ngandhut teges menawa ndelok menyang omahe kancane kang tipine 20 inchi iku luwih penak. Lan ngandhut efek perlokusi kancane gelem dijak ndelok bal-balan menyang omahe kancane iku mau.

Saka andharan ing dhuwur sacara luwih penak bisa mangerteni menawa wacana ana ing ngisor iki ora mung ngandhut lokusi, nanging ilokusi lan perlokusi minangka maksud tuturan kang utama.

4. Jupiter Z wingi ngetokake serine kang paling anyar yaiku new Jupiter Z kang luwih gedhe ccne, luwih banter playune nanging ora pati boroa bensine.

Wacana ing dhuwur ora kanggo wara-wara ngenani salah sawijining produk sepedha montor nanging sacara ora langsung minangka ajakan utawa pangaribawa marang wong-wong supaya tuku sepedha montor kaya kang dituturake ing dhuwur.

Yen dijingglengi sacara tliti saliyane model-model tuturan kaya ing dhuwur uga ana model tuturan wacana iklan kang biasane ana ing maneka warna media komunikasi. Lan biasane wacana iklan kasebut bentuke arupa brita. Miturut Passim (dalam Wijana 1996:21) nyebutake menawa wacana iklan kang kaya ngonno iku minangka wacana brita provikatif. Dadi, saklebatan wacana kasebutminangka brita, nanging yen ditliti maneh daya ilokusi lan perlokusine gedhe banget. Kaya kang ana ing wacana ing ngisor iki.

TELKOMSEL MBANGUN DESA

Telkomsel minangka operator komunikasi prabayar lan pacabayar kang kapisan pancen wis akeh banget iguh lan pratikele kanggo kemajuwane bangsa lan nagara.

Salah sijine kang paling gress yaiku Telkomsel kanthi sinyal kuate nembus laladan papua kang kabiji keri ing babagan pembangunan yen kabandhingake karo dhaerah liyane.

Ana Papua Telkomsel menehi sumbangan kanggo pirang-pirang sekolahan kanthi sumbangan komputer lan sarana internet nganggo modem Telkomsel Flash. Modem Telkomsel Flash kang wis kondhang banter banget akses internete. Paket pulsane uga ora pati larang. Apa maneh disengkuyung sinyal kuat Telkomsel mesthi akses internet ora bakal rendhet.

Wacana ing dhuwur senajan arup brita yen digamblangake lan diringkes panulisane bisa digawe kaya ing ngisor iki.

Ayo padha nganggo modem Telkomsel Flash. Sinyale kuat, akses internete banter lan paket pulsane uga murah.

2. Tindak Lokusi, Ilokusi lan Perlokusi Sajrone Wacana kang ana ing Giyaran “Mangga Tresna Budaya” radio MTB Fm

Sabanjure ana ing kene bakal ditintingi tindak tutur lokusi, ilokusi lan perlokusi kang ana ing giyaran”Mangga Tresna Budaya” kang ana ing radio MTB Fm. Manut andharan-andharan ana ing bab sadurunge.

1. Tindak Lokusi

Kaya kang wis diandharake ing dhuwur tegese tindak tutur lokusi iku tindak kang mung asipat menehi weruh penutur marang mitra tuture. Tuladhane kang ana ing MTB Fm yaiku kaya ing ngisor iki.

1. Asalamualaikum 102,7 Fm para paamiarsa kang minulya para mitra. Panggihan malih wonten giyaran mangga tresna budaya kapancaraken saking Andhika Plaza sareng kula ning tari ngantos mangke jam sekawan mugi saged andadosna mareme ati. Sumangga

2. 102,7 MTB Fm sugeng siang para mitra para kadang kang taksih manunggal wonten ing giyaran Mangga Tresna Budaya.

3. Punika saking Bapak Mujito, Bapak Nuh Hudawi lan sedaya kemawon ingkang midangetaken MTB Fm.

4. Lan salajengipun punika saking Cak Zainul. Kagem Pak Joko Warkop, Pak Nuh Hudawi. Sugeng siang ugi kagem Cak Noto lan Mbak Tari.

5. 102,7 para kadang kinasih sutrisna budaya Jawa taksih manunggal wonten ing MTB Fm.

6. 102,7 MTB Fm amargi wekdal ingkang sampun telas kula Cak Noto kedah lumengser saking gegana, sugeng pepisahan.

7. 102,7 MTB Fm para mitra para sutrisna budaya Jawa wekdal sampun tabuh tiga langkung seket papat menit. Kawistara adicara Mangga Tresna Budaya sampun ndungkap paripurna. Mugi para pamidanget tansah kalis ing sambikala.

Kanthi anane tuladha ing ndhuwur bisa diwawas sebabe nganti ukara-ukara ing ndhuwur diarani nagndhut tindak tutur lokusi. Yen dideleng saka tegese lokusi dhewe yaiku tindak tutur kang gunane kanggo nyatakake samubarang. Dadi ukara-ukara ing ndhuwur wose mung kanggo nyatakake samubarang utawa aweh inforamsi saka pamicara marang mitra wicarane. Tuladhane ing tuladha nomer 1 senajan ukarane dawa, nanging wose mung kanggo nyatakake yen saiki lagi ngrungokake acara Mangga Tresna Budaya kang dipancarake saka alamat kaya kang tinulis ing ndhuwur.

2. Tindak Ilokusi

Adhedasar andharan ing bab sadurunge bisa kita mangerteni menawa tindak ilokusi iku tindak tutur kang ora mung menehi weruh marang mitra tuture. Nanging uga duwe pepenginan mitra tuture iku nglakoni samubarang panggaweyan. Tuladhane kang ing giyaran Mangga Tresna Budaya ana ing ngisor iki.

1. Sugeng siang ugi kagem Cak Noto lan Mbak Tari. Nyuwun ungelipun lelagon Aja Lamis.

2. Para mitra para kadang kinasih saderengipun lelagon kula engetaken menawi kedah njagi kesehatan lan ugi stamina.

3. Ibu Ida Sadang Sidoarjo nyuwun ungelipun lelagon Langit Mendhung Kutha Ngawi. Kagem Mbak Tari Mas Noto maturnuwun.

4. Sedaya kekirangan nyuwun lumunturing samudra pangaksami.

Saka tuladha ing ndhuwur bisa dititiki sebabe ukara-ukara ing ndhuwur diarani ngandhut tindak tutur ilokusi. Ilokusi kang mengku teges weneh brita lan lan kepingin wong liya nglakoni samubarang. Kaya ing tuladha nomer 1 pamidhanget disetelake lelagon Aja Lamis, saliyane ngaturi sugeng siang kanggo penyiar radione. Dadi pamidhanget kasebut weneh informasi marang penyiare lan kepingin penyiare nglakoni samubarang yaiku nyetelake lagu kang diakrepake.

3. Tindak Perlokusi

Adhedasar andharan ing bab sadurunge kita bisa aweh teges kang ringkes tumrap tindak tutur perlokusi. Tindak tutur perlokusi yaiku tindak tutur kang duweni tujuwan kanggo aweh daya pangaribawa kanggo mitra tuture. Tuladhane ana ing giyaran Mangga Tresna Budaya ana ing ngisor iki.

1. Punika penting sanget, amargi punika saged nganggu aktivitas. Sampun ngantos kenging influenza napa malih disarengi watuk. Nanging jangan khawatir sampun wonten Ultraflu Extra produksi PT Henson Farma.

2. Saderengipun kalajengaken lelagon punika wonten informasi kagempara pamidhanget. Sering mengalami nyeri lambung, mungkin itu karena sakit maag. Bukan penyakit yang asing. Begitu pula dengan obat maag menjadi teman setia kita. Promag telah 29 tahun menemani keluarga indonesia. Dengan hidrotalcite promag praktis karena dapat dikunyah dengan rasa mint segar. Baik sebelum atau sesudah makan dan sebelum tidur.

3. Sugeng pepanggihan wonten ing adicara Mangga Tresna Budaya salajengipun. Nuwun

Saka tuladha inh ndhuwur bisa dititiki apa sebabe ukara-ukara ing ndhuwur ngandhut tindak tutur perlokusi. Perlokusi dhewe kang ngemu teges weneh pambiwara lan ndayani wong liya kanggo nglakoni samubarang. Kaya ing tuladha nomer 2, ing kono saliyane aweh pambiwara ngenani sawijining obat maag. Penyiar uga pengin pamidhangete tuku obate kasebut yen pinuju nandang lara maag.

3. PANUTUP

Saka andharan-andharan ing dhuwur bisa kita waca banjur kita mangerteni apa sejatine tindak tutur iku. Lan kasunyatane menawa tindak tutur iku diperang dadi telung tindak tutur adhedhasar tujuwane penutur ngujarake tuturane marang mitra tuture. Tindak tutur kasebut diperang dadi telung warna yaiku tindak tutur lokusi, ilokusi lan perlokusi. Lokusi kena diarani tindak tutur kang paling prasaja yaiku mung ngandhut tujuwan menehi weruih marang mitra tuture. Dene ilokusi saliyane menehi weruh uga kepengin mitra tuture kasebut nglakoni samubarang panggaweyan. Beda maneh yen perlokusi malah kepengin nuwuhake daya pangaribawa utawa efek pengaruh marang mitra tuture.

Dene gegayutane radio karo tindak tutur telu iku mau yaiku katelune penting banget sajrone mlakune sawijining adicara ana ing radio kasebut. Sacara sengaja utawa ora wong-wong kang ana ing sawijining adicara ing radio mesthi migunakake tindak tutur telu iku mau. Lokusi upamane kulina digunakake dening penyiar nalika murwakani adicarane lan bisa uga dianggo dening pamidhanget nalika kirim sms utawa telpon. Tindak tutur ilokusi tuladhane nalika penyiar menehi himbauan marang para pamidhangete utawa nalika ana pamundhuta saka pamidhanget marang penyiare. Lan tindak perlokusi biasane ana nalika para penyiar iki mbiwarakake iklan ngenani sawijinning produk kang nedya didol marang masyarakat.

KAPUSTAKAN

Aini, Nur. Skripsi Unnes Variasi Tindak Tutur dalam Kursus Panatacara Permadani Semarang. tidak diterbitkan

http://andreyuris.wordpress.com/2008/08/08/studi-analisis-wacana-kritis/ diakses pada 18 Oktober 2010

Parera, Jos Daniel. 2004. Teori Semantik Edisi Kedua. Jakarta: Erlangga

Wijana, Dewa Putu.1996. Dasar-Dasar Pragmatik. ANDI:Yogyakarata

Bahan Analisis Wacana Penyiar Radio MTB Fm ana ing giyaran “Mangga Tresna Budaya”

Asalamualaikum 102,7 Fm para paamiarsa kang minulya para mitra. Panggihan malih wonten giyaran mangga tresna budaya kapancaraken saking Andhika Plaza sareng kula ning tari ngantos mangke jam sekawan mugi saged andadosna mareme ati. Sumangga

102,7 MTB Fm sugeng siang para mitra para kadang kang taksih manunggal wonten ing giyaran Mangga Tresna Budaya.

Sugeng siang, nun inggih panggihan malih.

Punika saking Bapak Mujito, Bapak Nuh Hudawi lan sedaya kemawon ingkang midangetaken MTB Fm.

Assalamualaikum Bapak Gufron wonten ing jalan Kertajaya kintun salam kagem pak Din Banteng ingkang taksih midangetaken MTB Fm.

Lan salajengipun punika saking Cak Zainul. Kagem Pak Joko Warkop, Pak Nuh Hudawi. Sugeng siang ugi kagem Cak Noto lan Mbak Tari. Nyuwun ungelipun lelagon Aja Lamis.

Para mitra para kadang kinasih saderengipun lelagon kula engetaken menawi kedah njagi kesehatan lan ugi stamina. Punika penting sanget, amargi punika saged nganggu aktivitas. Sampun ngantos kenging influenza napa malih disarengi watuk. Nanging jangan khawatir sampun wonten Ultraflu Extra produksi PT Henson Farma.

Inggih matur sembah nuwun sanget ingkang sampun telpon, ingkang sampun sms.

Mas indra Boho ingkang taksih wonten margibadhe dhateng luar kota, ngatos-atos. Salamipun kagem sedaya kanca security PT Garden Family, lagonipun Gelang kalung.

Ibu Ida Sadang Sidoarjo nyuwun ungelipun lelagon Langit Mendhung Kutha Ngawi. Kagem Mbak Tari Mas Noto maturnuwun.

102,7 MTB Fm sugeng siang para mitra kang minulya ingkang wonten Surabaya dan sekitarnya.

102,7 para kadang kinasih sutrisna budaya Jawa taksih manunggal wonten ing MTB Fm.

Saderengipun kalajengaken lelagon punika wonten informasi kagempara pamidhanget. Sering mengalami nyeri lambung, mungkin itu karena sakit maag. Bukan penyakit yang asing. Begitu pula dengan obat maag menjadi teman setia kita. Promag telah 29 tahun menemani keluarga indonesia. Dengan hidrotalcite promag praktis karena dapat dikunyah dengan rasa mint segar. Baik sebelum atau sesudah makan dan sebelum tidur.

102,7 MTB Fm amargi wekdal ingkang sampun telas kula Cak Noto kedah lumengser saking gegana, sugeng pepisahan. Sedaya kekirangan nyuwun lumunturing samudra pangaksami. Sugeng pepanggihan wonten ing adicara lan wekdal sanesipun.

Sugeng sonten Bu Nanang wonten ing Griya Kencana. Salam mawon kagem Pak Nanang. Nyuwun lelagonipun Alun-alun Nganjuk.

Nggih punika langsung mawon lelagon Sepasang mata Bola.

102,7 MTB Fm para mitra para sutrisna budaya Jawa wekdal sampun tabuh tiga langkung seket papat menit. Kawistara adicara Mangga Tresna Budaya sampun ndungkap paripurna. Mugi para pamidanget tansah kalis ing sambikala. Sugeng pepanggihan wonten ing adicara Mangga Tresna Budaya salajengipun. Nuwun

epigram carang ori

atine temangsang ing pucuke ori
kagubel ketel sulure rayutan
ati kang gupak glugut
mili rah lan ngemu nanah
carang ori temangsang ing atine