Powered By Blogger
Tampilkan postingan dengan label tugas akhir. Tampilkan semua postingan
Tampilkan postingan dengan label tugas akhir. Tampilkan semua postingan

Jumat, 11 Februari 2011

kritik sastra (cerkak bu hermin)

Guncangan Jiwane Bu Hermin ing crita Cekak “Bu Hermin”

  1. PURWAKA

Ana ing panguripan iki maneka warna carane manungsa kanggo golek pangupa jiwa. Kanthi cara kang apik, bener lan uga pener tumrape negara lan agama. Nanging uga ora sethithik wong-wong kang milih golek pangupa jiwa liwat dalan kang nyebal saka pranataning bebener. Ana wong-wong kang gawe saraning liyan kanggo makmurake awake dhewe. Bisa kanthi srana nyolong, ngapusi, lan maneka warna panggaweyan ala liyane.

Panggaweyan kang akeh dipengini racake wong saiki yaiku panggaweyan sing nyambut gawene enak, ora kesel nanging bayare akeh. Anggota DPR mujudake salah sawijining panggaweyan kang banget diminati saliyane alasan ing dhuwur dadi anggota DPR uga bisa dadi wong kang kajen keringan ing bebrayan. Mula, akeh wong kang kepingin dadi anggota DPR. Kanthi migunakake maneka warna cara wiwit sing paling apik nganti sing paling elek. Wiwit sing paling kreatif nganti sing paling mboseni.

Cundhuk klawan andharan ing dhuwur cerkak minangka salah sawijining genre sastra uga dadi salah sawijining media kanggo ngrekam kedadeyan ing panguripan saben dina. Ana ing kene kang bakal dionceki yaiku crita cekak “Bu Hermin” anggitane Buddy LW. Crita cekak iki ngaturake paraga Bu Hermin kang stress gara-gara kekarepane dadi anggota legislatif gagar amarga kalah swara nalika pemilihan umum. Buddy LW minangka pengarang pancen baud banget maca kahanan. Kahanan nalika udreg ulenge pemilihan umum banjur diolah lan didadekake sawijining crita kang cukup nengsemake. Senajan yen diwaca crita iki dudu crita kang apik banget.

Ing jagading sastra Jawa minangka pangripta Buddy LW isih kena diarani pangripta anyaran utawa pemula. Kabukten isih durung akeh kepara malah jarang banget penulis mrangguli karya sastra anggitane Buddy LW, mbuh kang arupa crita cekak, geguritan, utawa liyane. Nanging crita cekak iki cukup duweni potensi yen ditintingi nganggo teori psikologi sastra. Adhedasar anggepan, kabeh karya sastra iku mesthi duwe kaluwihan lan kakurangane dhewe. Dadi kabeh karya sastra uga patut dikritik.

Karya sastra iku minangka asil utawa produk pamikiran lan kajiwan saka pengarang kang ana ing kahanan setengah sadar subconcius sawise trawaca lagi dicethakake kanthi sadar conscius. Antarane sadar lan ora mesthi terus angiringi pengarang sajrone ngripta karya sastrane kang mbutuhake daya imajinasi. Dayane karya sastra iku bisa diwawas saka sepira karya sastra iku bisa ngungkapake ekspresi kajiwan kang ora sadar iku ana sajrone karya sastra(Endraswara, 2003:96).

Saka sakehing kanyatan ing dhuwur kanggo nintingi karya sastra banjur ana psikologi sastra minangka alat kanggo ngonceki karya sastra. Dene tegese psikologi sastra iku dhewe yaiku kajian sastra minangka salah sawjining perangane kritik sastra kang mawas karya iku minangka aktivitas kajiwan. Pengarang migunakake cipta, rasa lan karsa sajrone ngripta karya sastra. Semono uga pamaos, sajrone nanggepi karya uga ora bakal uwal saka kajiwane dhewe-dhewe. Kaya dene sosiologi refleksi, psikologi uga nganggep karya sastra iku pantulan kejiwaan. Pangripta nangkep anane gejala kajiwan banjur diolah ana sajrone teks lan dipepaki karo kajiwane pangripta. Proyeksi prastawa-prastawa kang dialami pengarang lan prastawa-prastawa kang ana ing sakupenge pengarang bisa mlebu ana sajrone karya sastra kanthi sengaja lan ora (Endraswara 2003:96).

Rene Wellek lan Austin Warren (dalam Ratna 2004:61) mratelakake patang model ancangan psikologis kang digayutake karo pengarang, proses kreatif, karya sastra, lan pamaose dhewe. Nanging masiya kaya mangkono, ancangan psikologis ana hubungane karo perangan-perangan utama yaiku pangripta, karya sastra, lan pamaos. Kanthi tetimbanganbmenawa ancangan pasikologis luwih akeh gegayutane karo pangripta lan karya sastra iku dhewe. Lan kang bakal ditengenake ana ing tulisan iki yaiku ngenani psikologi karya sastra iku dhewe.

  1. ANDHARAN

Kanggo mangerteni potensi-potensi psikologi sastra ana ing crita cekak “Bu Hermin” ing kene penulis bakal merang dadi pirang bab. Bab-bab kasebut kang nuntun kita menyang cethane ngenani guncangan jiwane Bu Hermin minangka paraga utama ana crita cekak iki. Kang kawitan babagan gangguan jiwane bu Hermin. Sabanjure kahanane bu Hermin ana sajrone crita cekak iku kepriye. Murih cethane ana ing ngisor bakal diandharake

  1. Gangguan Jiwa kang Dialami Paraga Bu Hermin

Kaya kang dimangerteni saka crita cekak “Bu Hermin” digambarake menawa paraga Bu Hermin lagi ngalami lara tumrap jiwane amarga gagar anggone magang dadi anggota legislatif. Amarga ora kuwat nandang lara ati banjur kebanteren anggone mikir. Wusanane dheweke kagoncang pikirane. Bu Hermin banjur ketaman lara pikir lan ora mung sawerna lara pikir wae. Kanggo luwih cethane ing ngisor iki bakal diandharake ngenani lara pikir kang dialami Bu Hermin.

  1. Waham

Waham duweni teges yaiku keyakinan ngenani samubarang isining pikiran sing ora slaras utawa ora cocok karo intelegensi lan latar belakang kabudayane, masiya barang kang ora cocok kasebut dibuktekake (Maramis, 1994:117). Dene gangguan pikir waham dhewe isih bisa kagolong-golongake dadi pirang-pirang werna. Lan waham kang dialami dening parga Bu Hermin kagolong waham kejaran. Tegese gangguan kajiwan kanthi tandha umpamane pasien yakin menawa ana pawongan utawa komplotan kang lagi nganggu dheweke utawa ngrumangsani yen dheweke lagi diapusi, dimata-matai, utawa pialane diomongake wong akeh (Maramis, 1994:117).

Supaya luwih genahe penulis uga bakal njlentrehake tandha-tandhane wong waham sacara subyektif lan obyektif. Sacara subyektif utawa kang dirasakake dhewe dening pasien kang lagi kena gangguan pikir waham yaiku ngrasa curiga, ngrasa cemburu, ngrasa diancam utawa diguna-guna, ngrasa kadidene wong kang hebat, ngrasa duweni kakuwatan kang ora ana tandingane, ngrasa lara utawa rusak organ awake, ngrasa yen wis mati. Dene tandha-tandha sacara obyektif utawa kang bisa dideleng wong liya yaiku nesu-nesu tanpa ana sebab kang genah, akeh omonge (loggorhoe), seneng dhewe, sirkumstansial, Inkoheren.

Dheweke rumangsa menawa anggone ora dadi anggota legislatif iku amarga anane manipulasi sajrone pemilihan umum. Kasunyatan kasebut bisa dideleng ana ing perangane crita cekak ana ing ngisor iki.

Pemilu wingi kudu diambali. Etunge geseh jalaran pancen dijarag dimanipulasi, menipu sesama relasi. Yen perlu diunggahake tekan pengadila internasional.”

Saka cuplikan ing dhuwur genah menawa Bu Hermin isih ngrasa kuciwa karo hasil Pemilu kang wis dianakake. Dheweke rumangsa menawa kabeh kudu dibaleni kanthi pangajab dheweke bisa dadi anggota legislatif.

  1. RPK (Resiko Perilaku Kekerasan)

Saliyane gangguan kajiwan waham Bu Hermin minangka paraga utama ana ing crita cekak iki miturut pamawase penulis uga ngalami kang gangguan kajiwan kang sinebut RPK (Resiko Perilaku Kekerasan). Dene tegese saka RPK dhewe yaiku anane kemungkinan kanggo nglarani wong liya lan ngrusak lingkungan amarga ora bisa ngendaleni kanepsone sacara konstruktif (Pedoman Asuhan Keperawatan Praktek Klinik Keperawatan Jiwa di RSJ daerah Surakarta).

Dene tandha-tandha subyektif saka RPK iku dhewe yaiku. Kandha menawa dheweke tau nglakoni kekerasan, informasi saka kluwarga ngenani tindak kekerasan kang tau dilakoni dening pasien, krungu swara-swara, ngrasa diancam dening wong liya, nganggep wong liya jahat. Lan tandha obyektife yaiku ana tandha kang jelas tingkah laku kekerasan ana ing awake pasien, tegang wektu crita, ngomonge keprungu kasar nalika nyritakake kanepsone. Dene salah siji tuladhane yaiku ana ing cuplikan ngisor iki.

Mila yen KPU boten ngabulaken usul kula, mugi-mugi kula taksih emut boten mecah utawi ,mlathok mustakanipun para pejabat KPU ingkang minulya”.

Saka cuplikan ing dhuwur genah banget basane Bu Hermin kang kasar banget nganti arep mlathok sirahe para anggota KPU yen pemilihan ora diualang. Cundhuk karo ciri obyektife RPK yaiku ngomonge keprungu kasar nalika nyritakake kanepsone.

  1. Obsesi

Obsesi iku uga salah sawijining jinise gangguan pikir. Gangguan pikir obsesi iki akeh dialami wong-wong jaman saiki, amarga kagawa saka gumebyare jaman. Dene tegese obsesi yaiku tuwuhing pikiran kang puguh (persisten) senajan dingerteni utawa ora dimangerteni yen apa kang ana pikirane iku ora wajar lan ora mungkin. Cethane obsesi iku tuwuh nalika sawijining pawongan nduweni pepenginan marang samubarang. Pawongan iku tansah ngupaya kepriye carane bisa oleh apa kang dadi pepenginane kasebut.

Kasunyatan ing ndhuwur uga dialami dening paraga Bu Hermin. Dheweke tansah ngupaya kepriya carane bisa dadi anggota legislatif. Nganti Bu Hermin kaguncang pikirane, banjur mlebu menyang Rumah Sakit Jiwa. Cethane ana ing cuplikan ing ngisor iki.

Aku ora bakal kendho merjuwangake nasib wanita, don’t worry okey? Quota telung puluh persen jatah anggota legislatip wanita, aja nganti mung kanggo kembang lambe. Pemilu wingi kudu diambali.

Adhedhasar cuplikan saperangan crita cekak ing ndhuwur cetha yen Bu Hermin iku kepengin banget dadi anggota legislatif. Dheweke sulap meruhi gumebyare panggung politik. Dheweke uga kepengin melu nempil kamulyan dadi anggota legislatif. Saking bantere anggone mikir Bu Hermin nganti mlebu menyang Rumah Sakit Jiwa. Nanging, senajan wis ana Rumah Sakit Jiwa Bu Hermin tetep puguh tekade kepingin dadi anggota legislatif. Ing kene bisa dimangerteni menawa obsesine Bu Hermin kanggo dadi anggota laegislatif iku gedhe banget.

  1. Kuciwa

Kuciwa uga kerep diprangguli ing panguripan saben dina. Kuciwa dadi salah sawijining gangguan pikir kang kerep dialami manungsa. Yen ditilik saka tembunge kuciwa iku tegese cilik atine utawa ora marem (amarga ora keturutan kepenginane, lsp.). Yen ketaman rasa kuciwa iki bisa nyebabake sawijining pawongan iku ngrasa pegel utawa ora seneng menyang kahanan kang ana. Dheweke rumangsa ana kedadean-kedadean sing ora bener kang mitunani tumrap pawongan kasebut. Sejatine kuciwa iku bisa dilebokake ana sajerone waham. Nanging amarga rasa kuciwa ing crita cekak iki uga gedhe banget pangaribawane, mula diandharake sacara mirunggan ing kene.

Bu Hermin uga ngalami gangguan pikir kuciwa kaya ing ndhuwur. Bu Hermin rumangsa ora marem marang anane pemilu. Dheweke rumangsa ana pihak kang sengaja ngupaya dheweke supaya kalah. Perkara iku katon banget ana ing cuplikan ngisor iki.

Pemilu wingi kudu diambali. Etunge geseh jalaran pancen dijarag dimanipulasi.

Saka cuplikan ing ndhuwur genah menawa Bu Hermin durung trima marang kasunyatan yen dheweke iku ora bisa dadi anggota legislatif. Dheweke nyalahake wong liya kang dianggep tumindak curang menyang dheweke.

  1. Kahanane Paraga Bu Hermin minangka Paraga Utama lan Paraga-paraga liyane

Bu Hermin minangka paraga utama ana crita cekak kang irah-irahane uga Bu Hermin. Penulis bisa ngarani menawa Bu Hermin iku paraga utama amarga dheweke duweni peran kang wigati banget murih crita bisa lumaku. Lan perkara liyane kang nyengkuyung Bu Hermin dadi paraga utama yaiku paraga Bu Hermin tansah dadi punjere perkara kang ana cerkak Bu Hermin. Ana crita cekak Bu Hermin kang njupuk latar tunggal ana Rumah Sakit Jiwa iki, wiwit purwa, madya nganti wasanane kang dicritakake ya mung Bu Hermin.

Kaya kang wis tinulis ana ing bab sadurunge menawa paraga Bu Hermin ngalami gangguan pikir kang ing donyaning penyakit kajiwan diarani waham lan RPK (Resiko Perilaku Kekerasan). Kasunyatan ngenani perkara kasebut akeh banget tinemu sajrone crita cekak “Bu Hermin” iki. Salah siji tuladhane ana ing ngisor iki.

KPU mugi boten cidra janji, tembusan kula kintun dhateng Pak SBY. Pemilu wilayah ngriki kedah dipunambali., harus diulang. Sing ora jujur kudu mundur, aja nganti rakyat TR-TR RKS.”

.................

Terus-terusan rekasa. Kula saged ngesutake rakyat jelata, sak Indonesia, tanpa kekerasan. Hidup Indonesia!”

Tuladha ana dhuwur minangka menawa paraga Bu Hermin pancen nyata-nyata ngalami gangguan pikir waham. Solah bawane Bu Hermin kaya kang kagambar ana cuplikan dhuwur nuduhake salah sijining tandha subyektif gangguan pikir waham yaiku Bu Hermin ngrasa dheweke minangka salah sawijining wong kang hebat.

Kasunyatan sabanjure yaiku kang mbuktekake menawa Bu Hermin iku wong kang uga ngalami gangguan pikir RPK (Resiko Perilaku Kekerasan). Kasunyatan kasebut uga bisa dideleng ana ing cuplikan salah siji perangane crita ana ing ngisor iki.

Uba rampe kamar VIP 15 iku kabeh ginawe sarwa plastik, tivi dikurung teralis alumunium. Yen ora, samangsa-mangsa kabeh bisa remuk bubuk. Samangsa Bu Hermin sing katon waras-wiris, yen angot judhege, samibarang sing cedhak dibanting utawa dibandhem tanpa petung. Anehe Bu Hermin iki.

Inggih Jeng, celathune marang dr. Savitri, kula piyambak yen ngleresi memeng, bingung, jampine sanes obat mumet, naming kepengin ngrisak lan mbanting menapa kemawon ingkang ngleresi kula cepeng.”

Perangane crita kang tinulis ana ing dhuwur nuduhake menawa Bu Hermin pancen ngalami gangguan pikir RPK (Resiko Perilaku Kekerasan) kanthi tandha subyektife yaiku kandha menawa dheweke pancen tau nglakoni tumindak kang ana gandheng cenenge karo kekerasan.

Kasunyatan kang mbuktekake menawa Bu Hermin nandang gangguan jiwa obsesi uga tinemu ana sajrone crita cekak iki. Kasunyatan-kasunyatan kasebut ing antarane kaya kang ing cuplikan ngisor iki.

Kula saged ngesutake rakyat jelata, sak Indonesia, tanpa kekerasan. Hidup Indonesia!”

Saka cuplikan ingh ndhuwur genah menawa bu Hermin iku gedhe banget pangarep-arepe dadi anggota legislatif. Malah wis wani ngumbar janji wani ngesutake rakyat jelata saIndonesia. Kamangka dheweke dhewe isih ana Rumah Sakit Jiwa, sing tegese isih lara pikire kok arep mikirake nasibe wong liya. Saliyane ing ndhuwur isih bukti liyane ing cuplikan ngisor iki yaiku.

Yen perlu diunggahake nganti tekan pengadilan internasional

.................

Mila yen KPU boten ngabulaken usul kula, mugi-mugi kula taksih emut boten mecah utawi ,mlathok mustakanipun para pejabat KPU ingkang minulya”.

Ing cuplikan iku cetha menawa Bu Hermin ngupaya nganggo maneka warna cara kanggo mujudake gegayuhane. Nganti wani arep mlathok mustakane anggota KPU barang. Kang ateges cara kang ala uga bakal dilakoni dening Bu Hermin kanggo nggayuh pepenginane.

Saliyane gangguan kajiwan lan pikir ing ndhuwur Bu Hermin uga isih nandang gangguan pikir liyane yaiku kuciwa. Rasa kuciwane Bu Hermin ana ing crita cekak iki kayon ana ing cuplikan ngisor iki.

Pemilu wingi kudu diambali. Etunge geseh jalaran pancen dijarag dimanipulasi.

............

Sing ora jujur kudu mundur.......

Ana cuplikan ing ndhuwur katon banget menawa ana rasa kurang marem ing batin lan pikire Bu Hermin nganti bisa kawetu ukara kang kaya mangkono. Rasa kurang marem iku uga perangane saka kuciwa. Dadi Bu Hermin tetep durung bisa trima yen dheweke durung dadi anggota legislatif.

Wosing saka crita cekak iki menawa Bu Hermin iku pawongan kang kaguncang batine gara-gara kekarepane dadi anggota legislatif jugar, ambyar dadi sawalang-walang. Para pamaos crita cekak iki mesthi langsung ngerteni utawa paling ora wis bisa ngira-ira menawa kang bakal dicritakake ana sesambungane karo wong kang lagi lara pikire. Perkara iki bisa dideleng ana purwaning carita pangripta sacara genah trawaca nggambarake setting ana Rumah Sakit Jiwa. Swasana kasebut kagambarake kaya cuplikan ana ing ngisor iki.

Jam Sepuluh awan ing emperan ngarep kamar VIP 15 Pavilyun Lestari Rumah Sakit Jiwa Pusat Dr. Tendean .

Saka cuplikaning crita ing dhuwur genah menawa latar kang dijupuk pengarang iku ana Rumah Sakit Jiwa kaya apa kang wis ditulis pengarang ana dhuwur. Yen miturute pengarang gaya crita kang kaya ngono iku pancen bisa menehi katrangan kang trawaca tumrape para pamaos. Nanging kurang apik yen dirasakake utawane cethane kurang endah. Biasane pangripta-pangripta kang wis pinunjul ora perlu njlentrehake sacara blak-blakan detail critane nanging cukup aweh sasmita marang pamaos supaya diterjemahake dhewe dening para pamaos.

Saliyane iku miturut pamawase penulis crita cekak iki cukup gawe bosene para pamaos. Amarga crita sadawane crita cekak iki kang dadi punjere mung saparaga, ana ing latar lan swasana kang padha wiwit purawakaning crita nganti pungkasaning crita. Pancen sajrone crita cekak iki ana paraga para dokter kang ngayahi jejibahan, Jeng Anisah nanging paraga-paraga mau rinasa kurang urip ana ing crita. Panyengkuyunge tumrap crita isih kurang digarap kanthi becik dening pangripta. Ana pungkasaning crita pancen ana paraga Sumitra Kusuma SH, kang miturute penulis diajab pengarang bisa menehi surprise marang para pamaos. Nanging nyatane ora ana surprise kasebut penulis kang uga minangka pamaca crita cekak iki kurang bisa nangkep karepe pangripta kang nglairake paraga Sumitra Kusuma SH, ana pungkasaning crita.

Lan rada amba sithik menyang plot. Kang disajekake dening pengarang mung plot lurus utawa progresif sing anggone ngracik isih prasaja wae kurang narik kawigatene para pamaos. Dadi lakune crita iki krasa banget yen ampang ora ana bobote. Dakkira para pamaos liya kang wis nate maca crita cekak iki uga ngrasakake perkara kang padha karo apa kang dirasakake dening penulis.


  1. PANUTUP

Crita cekak Bu Hermin iki minangka panuduh tumrape para pamaose menawa gumebyare panggung politik mligine legislatif iku gedhe banget pangaribawane tumrape bebrayan. Akeh wong kang kepincut banjur reka-reka melu magang caleg. Semono uga crita cekak iki uga salah sawijining akibat saka gumebyare panggung politik kasebut. Gumebyare panggung politik banjur nuwuhake gagasan marang pangriptane crita cekak iki. Pangripta kang banjur ngrekam kasunyatan-kasunyatan nalika pemilu menyang crita cekak iki.

Crita cekak “Bu Hermin” pancen salah sawijining crita kang diripta dening pangripta kang durung pati kasuwur jenenge. Lan katone sajrone ngripta carita uga isih ana ing tahap utawa tataran pemula. Dadi crita Bu Hermin kang dianggit dening Buddy LW iki isih krasa prasaja banget. Tanpa ana maksud ngiwakake Buddy LW minangka pangripta miturut penulis crita cekak iki isih akeh banget kurange kang perlu didandani. Nanging kaya kang wis tinulis ing purwakaning atur kabeh karya sastra iku tetep duweni potensi kanggo kritik. Apa maneh crita Bu Hermin iki menawa ditintingi nganggo teori psikologi sastra.

Kahanane Bu hermin ing dhuwur kang didadekake tintingan kang utama. Kahanan psikologine paraga utama Bu Hermin bisa makili kahanan psikologine karya sastra iki. Amarga paraga-paraga liyane rinasa kurang urip sajrone crita cekak iki. Bu Hermin nandang gangguan kajiwan kang dening ilmu kedokteran Jiwa diarani waham lan RPK (Resiko Perilaku Kekerasan ).

Miturut pambijine penulis crita cekak iki isih akeh kurange yaiku ana ing bab crita kabiji kurang muyeg. Lan kurang bisa nggawa pamaos sajrone crita cekak iki. Latar uga migunakake latar tunggal kang kabiji mboseni. Lan crita mung munjer ana salah siji paraga kang ndadekake paraga liya kurang urip lan kaya-kaya mung dianggo ganep-ganep tinimbang ora ana. Nanging kaluwihane yaiku crita cekak iki bisa cocog karo kahanan yaiku nalika sawise Pemilu. Padha karo crita kang ana sajrone crita cekak.









KAPUSTAKAN

Mahayana, Maman. Antara-sastra-dan-psikologi-sastra-ii.html diakses pada 18 Oktober 2010

Endraswara, Suwardi. 2003. Metodologi Penelitian Sastra Epistemologi Model Teori dan Aplikasinya. Pustaka Widyatama: Yogyakarta

Maramis, W.E.1994. Ilmu Kedokteran Jiwa. Airlangga University Press:Surabaya

Nurgiyantoro, Burhan. 2007. Teori Pengkajian Fiksi. Gadjah Mada University Press: Yogyakarta

Pemerintah Propinsi Jawa Tengah Rumah Sakit Jiwa Daerah Surakarta. Pedoman Asuhan Keperawatan Praktek Klinik Keperawatan Jiwa di Rumah Sakit Jiwa Daerah Surakarta. Tidak diterbitkan.

Pradopo, Rachmat Joko. 1997. Prinsip-prinsip Kritik Sastra Teori dan Penerapannya. Gadjah Mada University Press:Yogyakarta

Ratna, Nyoman Kutha. 2004. Teori, Metode, dan Teknik Penelitian Sastra dari Strukturalisme hingga Postrukturalisme Perspektif Wacana Naratif. Pustaka Pelajar:Yogyakarta

Rosidi, Imron. Sastra-Indonesia.com>>KRITIK PSIKOLOGI TELAAH EMPAT SASARAN.htm diakses pada 18 Oktober 2010















tradisi jawa (perhitungan hari baikPerhitungan Hari Baik di Dukuh Tawing, Desa Wotan, Kecamatan Pulung, Kabupaten Ponorogo Dalam kehidupan masyarakat)

Perhitungan Hari Baik di Dukuh Tawing, Desa Wotan, Kecamatan Pulung, Kabupaten Ponorogo

Dalam kehidupan masyarakat Jawa, penanggalan menjadi sesuatu yang sangat penting. Masyarakat Jawa selalu berusaha mencari hari-hari yang paling baik dalam rangka melaksanakan sesuatu, ataupun melaksanakan sesuatu yang menjadi keinginannya. Dalam kehidupannya orang Jawa selalu terikat dengan ruang dan waktu. Ruang artinya orang Jawa dalam setiap tingkah laku dala kehidupannya sselalu diatur oleh berbagi aturan. Hal ini ada di setiap sisi kehidupan orang Jawa. Orang Jawa pasti akan memikirkan tentang ruang ketika mencari jodoh, pindahan rumah dsb. Dan waktu maksudnya adalah orang-orang Jawa mempunyai pedoman-pedoman dalam menentukan hari yang baik dan buruk. Jadi orang Jawa ketika akan melaksanakn sesuatu pasti mencari hari yang terbaik.

Kebiasaan mencari hari dan arah yang baik itu menjadi konvensi pada masyarakat Jawa dimana saja. Semua orang Jawa itu mencari keselamatan dalam kehidupannya. Caranya adalah mencari hari yang paling baik. Dengan harapan dalam kehidupan seterusnya bisa hidup bahagia karena dari hari baik yang dipilih itu. Jadi hari baik itu juga berarti doa untuk yang melaksanakan niat atau hajatnya agar selalu diberi yang terbaik dalam hidupnya, seperti apa yang diinginkan.

Orang Jawa yang masih memegang teguh kejawaannya dan masih menggunakan penanggalan dalm kehidupan sehari-harinya tersebar dimana-mana. Bahkan, ada pula yang hidup di luar pulau Jawa. Tapi dari sekian banyak orang yang menggunakan sistem penanggalan Jawa tersebut terdapat perbedaan antara satu dan lainnya. Ada yang berbeda cara namun sama hasilnya. Tapi juga ada yang berbeda cara dan hasilnya. Itu semua tergantung dari masyarakat yang menggunakan sisitem penanggalan tersebut. Tapi biasanya perbedaan dari sistem penanggalan satu dan yang lainnya biasanya tidak banyak. Hanya ada pada bagian-bagian tertentu saja.

Begitu juga dengan sistem penanggalan di daerah Ponorogo, khususnya pedhukuhan Tawing, desa Wotan, kecamatan Pulung. Ada bagian-bagian dan cara yang berbeda untuk menentukan hari baik. Bagian dan cara untuk menentukan hari baik di wilayah tersebut berbeda karena dalam menentukan hari-hari yang baik para warga daerah setempat tidak sama dengan pedoman yang sudah ada. Memang, kalau kita teliti lagisetiap daerah pasti mempunyai ciri sendiri-sendiri. Perbedaan tersebut terjadi karena berbagai macam sebab.

  1. Tatalan Sebagai Media Menentukan Hari Baik

Di daerah Tawing untuk mencari hari baik digunakan sebuah alat. Oleh masyarakat Tawing alat itu disebut tatalan. Tatalan itu bentuknya adalah selembar kertas yang dahulunya hanya ditulis dengan tangan tapi dengan adanya perkembangan jaman ada yang sudah mencoba mengetik tatalan itu dengan komputer. Dengan demikian, akan terlihat lebih jelas. Tatalan itu isinya kotak-kotak seperti tabel dan di situ ada garis-garis dan gambar-gambar. Garis dan gambar di tatalan semua mengandung arti. Pembagian hari baik di tatalan itu dilihat menurut pawukonnya. Jadi, di setiapm wuku pasti ada hari baik dan jeleknya.

Beginilah wujud dari tatalan yang dipergunakan oleh masyarakat Tawing. Melalui tatalan ini bisa dilihat apakah suatu hari dalam suatu wuku tertentu itu baik itu tidak. Bentuk tatalan seperti ini telah dimodifikasi diketik komputer sesuai dengan jaman, untuk memudahkan dalam menentukan hari baik. Dalam foto tatalan ini bisa kita lihat kolom-kolom dengan singkatan berbagai huruf seperti S, L, U, K, T dan lainnya adalah konveris dari nama-nama wuku Jawa. Wuku-wuku yang dikonversikan tersebut di antaranya adalah 1. Sinta, 2, Landep, 3. Wukir, 4. Kurantil. 5. Tolu, 6. Gumbreg, 7. Warigalit, 8. Warigagung, 9. Julungwangi, 10. Sungsang, 11. Galungan, 12. Kuningan, 13. Langkir, 14. Mandasiya, l5.Julungpujut. 16.Pahang, 17. Kuruwelut, 18. Marakeh, 19. Tambir, 20. Madangkungan, 21.Makta, . 22. Wuye, 23. Manahil. 24, Prangbakat, 25.Bala, 26. Wugu, 27. Wayang, 28. Kulawu, 29. Dukut, dan 30. Watugunung. Jadi dalam setiap wuku di atas mengandung hari-hari baik dan-hari yang jelek seperti yang telah disebutkan di atas.

Selain singkatan-singkatan di atas pada tatalan juga terdapat singkatan-singkatan lain. Singkatan itu seperti SN, RB, KM dan sebagainya. Singkatan-singkatan tersebut merupakan konversi dari nama-nama hari dalam seminggu. Singkatan tersebut adalah AK=Akad, SN=Senin, SL=Slasa, RB=Rebo, KM=Kemis, JM=Jemah, ST=Setu. Jadi dalam setiap minggu wuku berganti dan isi dari setiap wuku adalah hari-hari yang telah disebutkan di atas.

Di dalam tatalan juga terdapat berbagai tanda yang mengandung arti. Garis-garis yang menyerong dalam tatalan disebut garis kubur. Hari-hari yang dilewati oleh garis kubur ini tidak boleh dipakai untuk menyelenggarakan hajat apapun. Karena hari tersebut dipercaya sebagai hari yang jelek. Begitu juga dengan hari yang di dalamnya ada tanda silang. Hari tersebut juga dinilai hari yang jelek. Dan tanda titik-titik yang bertumpuk tiga atau yang disebut cerek telu juga dianggap sebagai hari yang tidak baik. Dan juga tanda segi empat dalam tatalan jika ada hari yang mendapat tanda itu maka disebut dina saru.

Sementara hari yang terbaik jika dilihat dalam tatalan ini adalah hari yang bersih tanpa ada tanda atau gambar apapun di hari tersebut. Hari tersebut atau yang sering disebut sebagai dina resik dianggap saat paling tepat untuk mengadakan hajatan apapun. Seperti pindah rumah, menikah, tingkeban dan hajatan lainnya. Pencarain saat terbaik semuanya dicari melalui tatalan. Sedangkan tanda lain yang berbentuk seperti tanda cek ( ) dan terbuka ke atas. Itu berarti adalah saat yang tepat untuk menanam tumbuh-tumbuhan yang nantinya berbuah di atas tanah. Atau istilah orang Jawa biasanya disebut pala gumandhu dan juga berbagai tanaman palawija dan buah-buahan yang buahnya di atas permukaan tanah. Sebaliknya tanda cek yang menghadap ke bawah ( ). Berarti adalah saat terbaik untuk menanam tanaman yang nantinya berbuah di dalam tanah. Atau istilah Jawanya disebut pala kapendhem.

Selanjutnya ada titik yang bertumpuk empat. Atau istilah yang digunakan oleh masyarakat Tawing disebut cerek papat atau ada juga yang menyebutnya dengan tandha methik. Disebut tandha methik karena pada hari yang bertanda ini adalah hari yang baik untuk menanam padi atau tandur. Jika padi ditanam pada hari ini menurut kepercayaan orang Tawing maka padi tersebut akan tumbuh dengan subur, terbebas dari hama dan nantinya akan menghasilkan panen yang melimpah ruah. Yang tentunya akan menguntungkan bagi para petani.

  1. Aplikasi Penanggalan Jawa

Selain tatalan yang menjadi pedoman atau pathokan dalam menentukan hari-hari baik, masih ada juga aturan-aturan atau paugeran untuk menentukan hai-hari baik yang digunakan yuntuk menyelenggarakan hajat tertentu. Selain masalah waktu di situ juga terdapat sisi ruang yang sangat penting peranannya. Acara-acara tersebut biasanya sangat berarti bagi momentum kehidupan manusia. Hal-hal penting tersebut diantaranya seperti pernikahan, pindah rumah dan sebagainya. Untuk lebih jelasnya seperti di bawah ini.

  1. Pernikahan

Untuk mencari hari terbaik dalam pernikahan dicari dahulu bulan yang baik seperti misalnya bulan Besar atau Dulhijah. Dicari wukunya dan dilihat pada tatalan apakah hari apakah yang bersih. Kemudian dihitung baik atau tidak hari tersebut untuk pernikahan. Dengan dina pathokan Jemah Kliwon. Dengan dasar perhitungan sebagai berikut.

  1. Nuju Padu

  2. Demang Ganduruan

  3. Sanggar Waringin

  4. Mantri Sinaroja

  5. Macan Ketawang


Contoh penghitungannya adalah sebagai berikut. Misalnya telah dicari dalam tatalan bahwa hari yang bersih adalah Kemis Legi. Maka dihitung dari Jemah hingga sampai ke Kemis akan ditemukan tujuh. Dan pasarannya mulai dari Kliwon sampai ke Legi ditemukan dua. Maka Kemis Legi jumlahnya adalah sembilan. Dan dihitung berdasarkan pathokan di atas. Dan pernikahan pada hari itu jatuh pada Mantri Sinaroja. Dan Kemis Legi merupakan hari yang baik. Karena baik menurut perhitungan ini adalah yang jatuh pada saat sanggar waringin atau mantri sinaroja. Tapi sebenarnya lebih diutamakan Sanggar Waringin.


  1. Pindah Rumah dan Membangun Rumah

Jika dalam hitungan pindah rumah lain lagi perhitungan yang digunakan. Pertama-tama dicari dulu dalam tatalan hari baiknya yang bersih. Kemudian dilihat itu wuku apa. Karena setiap wuku memiliki tempat tersendiri yang tidak boleh dituju saat orang tersebut pindah rumah. Pembagian arah tersebut didasarkan pada wuku. Seperti keterangan di bawah ini.

Sinta, Galungan, Matab panggonane Lor Etan

Susang, Medangkungan, Watu Gunung panggonane Etan Bener

Ukir, Langkir, Menail panggonane Kidul Etan

Gumbreg, Paang, Ugu panggonane Kidul Bener

Landep, Uye, Kuningan panggonane Kidul Kulon

Dukut, Julung, Tambir panggonane Kulon Bener

Tolu, Julung Pujud, Bolo panggonane Lor Kulon

Riga, Klawu, Mrakih panggonane Lor Bener

Rigan, Kuruwelut, Wayang panggonane ndhuwur

Kranthil, Madasiys, Prang Bakat panggonane ngisor


Jadi, kalau ingin pindah rumah atau boyongan jangan dicari dulu hari baiknya dan apa wukunya jangan sampai ke arah dimana wuku berada karena dianggap mendatangi bahaya.

Begitu pula dengan mendirikan rumah dicari hari yang paling baik atau dina resik. Semua ini masih berdasar dengan tatalan. Dan pada saat penggalian tanah pertama diawali oleh yang punya rumah. Dengan posisi mencangkul membelakangi dimana wuku berada. Ini dimaksudkan agar saat pembangunan rumah bisa berjalan lancar tanpa ada halangan atau gangguan karena sudah dimulai dengan menjauhi bahaya.


  1. Tingkeban

Dalam tradisi tingkeban tujuh bulanan orang hamil pertama kali cara penghitungannya sama dengan penghitungan untuk mencari hari pernikahan. Jadi pertama kali dicari di tatalan hari yang baik. Kemudian hari yang baik tersebut dihitung dengan pathokan hari Jemah Kliwon. Kemudian dihitung tiba apakah hari tersebut. Sementara dasar penghitungannya adalah sebagai berikut.

  1. Kerta

  2. Wilaba

  3. Urusan

  4. Unen

Sementara hari yang baik jika hitungannya jatuh pada hitungan kerta. Karena orang yang punya hajat jatuh pada kerta, diharapkan akan mendapatkan berbagai kemudahan dan kemakmuran pada saat pelaksanaan dan setelah acara berlangsung.


  1. Sikap Masyarakat terhadap Perhitungan Jawa

Masyarakat Jawa di daerah Tawing pada umumnya masih menggunakan perhitungan Jawa seperti di atas. Mereka pada umumnya mempercayai bahwa perhitungan tersebut benar adanya. Dan bila dilanggar takut akan ada gangguan. Namun, menurut sesepuh daerah tersebut yang bernama Mbah Iskak. Semua hari pada dasarnya baik. Namun dengan adanya perhitungan hari baik ini, masyarakat mencoba mencari saat-saat terbaik untuk melaksanakan saat-saat penting yang kadang hanya dilakukan sekali seumur hidup oleh orang tersebut. Namun sebenarnya juga sudah sebagian kecil masyarakat yang mencari kepraktisan dengan meninggalkan perhitungan ini dan memilih mengadakn hajatnya pada hari-hari libur.




tugas semantik

KOLOKASI SOLAH BAWANE PERANGANE AWAKE MANUNGSA



TANGGUH HESTU WIBAWA

082114001

  1. Purwaka

Sejatine kolokasi iku nduweni sesambungan kang raket banget karo panguripane manungsa saben dinane. Manungsa sajrone nglakoni uripe saben dina mesthi ngadhepi kolokasi-kolokasi senajan manungsa iku ora mangerteni. Akeh banget perangan uripe manungsa kang bisa dikolokasekake. Tuladhane babagan penggaweyan, yen ana tembung nelayan mesthi bakal kaubungake karo maneka warna tembung kang ana sesambungane karo nelayan. Bisa maneka warna pirantine nelayan, jinis-jinising iwak asiling nelayan, asil olahane saka iwak tangkepane nelayan iku lan liya liyane..

Kolokasi minangka perangan saka wilayahing teges mesthi wae wis tau ditliti sadurunge ana tulisan iki. Nanging ing tulisan iki bakal dijlenterhake babagan kolokasi kang gegayutan karo perangane awak manungsa. Ing kene kolokasi bakal dijlentrehake adhedhasar sipat saka kolokasi dhewe kang linier utawa sejajar dadi ora bisa dijol-ijolake antarane tembung siji lan sijine kang sakolokasi. Saliyane iku tembung-tembiung kasebut duweni duwe titikan kang gumathok. Saliyane loro iku mau rasa pangrasa uga ndayani anane kolokasi.

Kolokasi ing basa Jawa ora beda karo basa-basa liyane kang ana ing donya iki. Para panganggo basa Jawa kadhang kala uga ora ngerteni anane kolokasi kasebut. Nanging sacara alamiah penutur Jawa duweni pikiran ngenani sesambungan teges tembung siji lan sijine. Kang gegayutan karo rasa pangrasaning saka penutur kasebut.

Panliten ngenani kolokasi iki mawa irah-irahan “Kolokasi solah Bawane Perangan Awak Manungsa”. Irah-irahan iki dipilih dening panliti amarga wis akeh tetembungan-tetembungan ngenani solah bawane perangan –perangane awak kang wis arang digunakake dening bebrayan kanggo komunikasi saben dinane. Amung tetembungan tartamtu kang isih kerep digunakake kanggo cecaturan.

Kolokasi solah bawane perangane awake manungsa ing tulisan iki bakal dijlentrehake kanthi jlentrehan kang asipat sintagmatik. Kolokasi ing kene bakal dijlentrehake kanthi mawas wewujudane tembung kang dikolokasekake ana ing ukara, utawa jlentrehan struktural. Sabanjure bakal dijingglengi padhapuke saben tembung ana ing ukara iku. Lan ditliti apa wis trep panganggone tembung kasebut ing ukara iku

Dene tujuwan saka panliten iki yaiku kanggo mangerteni apa sejatine kolokasi iku. Lan kepriye kolokasi ing solah bawane awak manungsa. Sabanjure nggolong-nggolongake solah bawane perangan awak manungsa dadi sapanggonan. Lan sing pungkasan yaiku njlentrehake ngenani kolokasi-kolokasi kang wis diperang kanthi adhedhasar perangane awak kang nindakake solah bawa kasebut.


  1. Andharan

  1. Tegesing Kolokasi

Sadurunge njlentrehake luwih adoh ngenani kolokasi ana ing solah bawane perangane awake manungsa. Ana ing tulisan iki luwih dhisik bakal diandharake babagan kolokasi iku dhewe sacara gamblang. Ana ing perangan iki bakal diandharake tegesing kolokasi miturut sawetara ahli ing babagan semantik. Saliyane tegesing kolokasi miturut sawatara ahli penulis uga bakal menehi dudutan ngenani kolokasi ing pungkasaning bab iki. Dudutan kasebut minangka tegesing kolokasi kang diringkes saka andharane sawenehe ahli kang bakal diterangake sadurunge.

Miturut Palmer ana ing Aminudin (2008:110) Tegese kolokasi yaiku asosiasi sesambungan teges tembung siji lan sijine kang saben-saben tembunge nduweni titikan kang gumathok. Tuladhane tembung jenggong utawa mbaung ana sesambungane karo asu. Perkara sesambungane teges iku lagi bisa ditemtokake sawise saben-saben tembung ana ing konteks pangganggone kanthi tataran-tataran analisis tartamtu.

Saka tuladha ing ndhuwur yaiku ngenani sesambungane tembung asu karo tembung jenggong utawa mbaung dianggep nduweni titikan kang gumathok. Amarga yen kita ngomong tembung jenggong utawa mbaung mesthi tumuju marang kewan asu. Amarga ora ana kewan liya kang bisa kang bisa jenggong utawa mbaung saliyane kewan asu.

Nanging beda kahanane yen sing dadi tuladha iku mau tembung lambe. Kita bisa wae ngarani kang ana gegayutane karo lambe iku rasa, tipis, mecucu lan sapinunggalane. Nanging yen tembung lambe ing ndhuwur iku digandhengake karo tembung sumur, tembung lambe sumur bisa nuwuhake kolokasi kang beda karo kolokasi kang ana ing ndhuwur. Mula saka iku, supaya anggone njlentrehake kolokasi bisa luwih pratitis bakal diwatesi ana ing teges-teges wantah saka tembung-tembung kasebut. Dadi tuladha lambe tegese perangane awak manungsa. Dudu lambe sumur utawa lambe jurang kang dudu teges lambe sacara wantah nanging lambe kene minangka pralambang pinggiring sumur utawa jurang.

Yen katitik saka asaling basane kolokasi dumadi saka basa latin "colloco" sing nduweni arti ana ing panggonan sing padha, nuduhake hubungan sintagmatik sing kedadeyan antaraning tetembungan iku. Tuladhane tetembungan buku, polpen, potlot lan garisan. Tetembungan kasebut ana ing salah sawijining kolokasi utawa isih sawilayah yaiku piranti nulis. Kolokasi ngrujuk marang hubungan sintagmatik amarga sipate sing linear (Chaer,1995:113)

Saka andharan ing ndhuwur bisa diringkes yen kolokasi iku sejatine tembung-tembung kang sawilayah lan sipate sejajar. Dadi ora ana tembung sing asipat mayor lan uga ora ana tembung sing asipat minor ana ing sakolokasi utawa sawilayahing tembung. Jalaran tembung-tembung ana ing sakolokasi iku asipat linear utawa sejajar mula ora bisa tembung siji ngganteni tembung liya. Tuladhane tetembungan gula, uyah, bumbu, tempe, wajan, sothil lsp. Iku minangka kolokasi saka tetembungan pawon. Yen salah sawijine tuladha tembung kasebut digawe ukara upamane Supaya masakane mirasa Rina menehi bumbu kang pas. Tembung bumbu ana ing ukara kasebut bakal rinasa aneh lan ora logis nalika diganti sothil, tempe utawa wajan.

Miturut Susanto (2010) kolokasi yaiku asosiasi antaraning tembung siji lan sijine kang nyawiji ana sajroning ukara. Tuladhane Pak Karto mlaku ngulon karo manggul pacul. Ing boyoke nyengkelit arit kang mentas wae diungkal. Rancangane esuk iki sawahe bakal diluku banjur digaru supaya enggal bisa tandur. Saka tuladha kasebut didudut menawa pacul, arit, sawah, luku, lan garu iku ana ing sakolokasi yaiku tetembungan ngenani tetanen.

Yen miturut andharan kang pungkasan iki kolokasi iku supaya katon wilayah-wilayahe tembung-tembung iku kudu digunakake ana ing ukara dhisik. Kaya tuladha ing ndhuwur yaiku pacul, arit, sawah, luku, lan garu sing diarani sakolokasi yaiku tetanen. Kolokasi iku bakal luwih cetha yen diwenehi tuladha kang awujud ukara. Ora mung jejerane tembung-tembung. Ana tuladha ukara ing andharan dhuwur iku tanpa disebutake kita wis bisa ngarani yen panggaweane pak Karto iku petani.

Saka sakehing andharan ing ndhuwur panliti ndudut menawa kolokasi iku tegese tembung-tembung kang gegayutan siji lan sijine. Tembung-tembung iku duweni titikan kang gumathok minangka tandha menawa tembung-tembung iku sapanggonan utawa sakolokasi. Tembung-tembung kasebut nduweni sesambungan kang sipate linear utawa sajajar. Mula saka iku pangganggone tembung-tembung iku ora bisa diijol-ijolake.

  1. Perangane Awak Manungsa

Sadurunge ngandharake bab solah bawane perangane awake manungsa, lumantar bagan iki bakal dijlentrehake perangan-perangan saka awake manungsa.






SIRAH


RAI



BATHUK


AWAK MANUNGSA

KUPING


MATA


IRUNG


CANGKEM


LAMBE



UNTU


ILAT


GULU


GEMBUNG LAN PERANGANE


TANGAN


SIKIL



Saka bagan ing ndhuwur bisa dideleng yen awak nduweni perangan-perangan kang akeh. Wiwit saka sirah nganti tumekane sikil. Nanging ora kabeh perangan awak iku mau nduweni solah bawa. Amarga ora kabeh perangane awak iku mau bisa nindakake samubarang kanthi kekarepane manungsane dhewe. Utawa kadang kala solah bawa kang ditindakake sejatine mung karana katut obah amarga solah bawane perangan awak kang liyane.

  1. Perangane Awak Manungsa kang Nduweni Solah Bawa

Kaya kang wis dikandhakake sadurunge, ora kabeh perangane awak iku nduweni solah bawa kang bisa ditindakake nalika ana kekarepane saka manungsane. Cethane bisa dideleng ing ngisor iki.











Saka bagan ana ing ndhuwur bisa dideleng perangane awak manungsa kang nduweni solah bawa. Kanthi adhedhasar bagan ing ndhuwur bakal digoleki kolokasi pakartine saben perangan awak iku. Dadi bakal ana sepuluh kolokasi kang bakal dijlentrehake. Cethane ana ing bab sabanjure.

  1. Kolokasi Solah Bawa Perangane Awak Manungsa

Saka andharan-andharan ngenani tegesing kolokasi ing ndhuwur bisa dingerteni kanthi gamblang apa sejatine kolokasi iku. Kepriye tuladha-tuladhane kang arupa tembung lan uga kepriye yen tembung-tembung iku dicakake sajrone ukara. Dadi ing perangan panliten iki bakal dijlentrehake ngenani kolokasi adhedasar pakartine perangane awak manungsa.

Ana ing kene kang bakal ditliti ora kabeh perangan awak manungsa nanging mung saperangan. Amarga kaya kang wis tinulis ing bab sadurunge menawa ora kabeh perangane awak bisa nglakoni pakarti manut karo wonge sing nduweni perangan awak kasebut. Murih cethane ngenani kolokasi kang ana ing perangane awak lan pakartine bakal dijlentrehake ana ngisor iki.


  1. Solah Bawane Sirah

Perangan kang paling ndhuwur yaiku sirah. Dene solah bawane sirah dhewe bakal dikolokasekake ana ing ngisor iki.

Solah bawane Sirah: gedheg, manthuk, gela-gelo, ndhingkluk, ndengengek, pacak golu.

Ing kono wis genah menawa gedeg, gela-gelo, ndingkluk, ndengengek, pacak golu lan manthuk iku klebu sakolokasi kanthi dhasar solah bawane sirah. Tuladhane yen sawetara saka tembung kasebut digawe ukara yaiku Guru tari iku mung gedheg-gedheg weruh Tanti kang ora bisa pacak golu.

Tembung gedheg-gedheg lan pacak golu iku genah duweni gegayutan kang linier lan ora bisa ijol-ijolan siji lan sijine. Gedheg-gedheg lan pacak golu titikane uga wis gumathok. Yaiku solah bawa kang ditindakake dening sirah. Dudu perangan awak sing liyane. Yen dirasakake trepe ukara gegayutan karo sejajare sipat kolokasi, tuladha ukara ing dhuwur bakal aneh yen diganti Guru Tari iku mung pacak golu weruh Tanti kang ora bisa gedheg-gedheg.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Tanti gela-gelo sirahe. Tanti ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene sirah minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawane iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener strukture utawa bener adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung gela gelo ing ukara iku bisa dilironi solah bawane sirah liyane kaya ndhingkluk, manthuk lan solah bawa liyane. Nanging ing ukara Tanti nyungir sirahe* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.



  1. Solah Bawane Mata

Perangan awak mata minangka piranti utama kanggo manungsa nyawang iki uga nduweni maneka warna solah bawa. Yaiku ana ing ngisor iki

Solah bawane mata: weruh, nonton, sumurup, ndeleng, nyipati, tumon, ngujiwat, nglirik, mlerok, mleruk, mandeng, nginceng, ngintip, mantheleng, mecicil, mlirik, nyawang, ngulat-ulatake, ngingetake, ngliling.

Tembung-tembung ing ndhuwur kang dadi dhasar kolokasine yaiku solah bawane mata. Dene tuladhane yaiku Ngerti yen daklirik awit mau kenya manis kang pakulitane kuning langsat iku mesem ngujiwat sinambi ngalih kaya mbebeda atiku kang mbededeg ketaman eseme. Ing kene uga antarane ngujiwat lan nglirik ora bisa ijol-ijolan masiya kalorone padha-padha solah bawane mata. Ngujiwat kang tegese noleh saklepasan mawa ulat manis kanthi sasmita kedhep lan nglirik kang ateges nyawang nanging ora tenanan amarga ewa. Wis bisa didudut menawa tembung loro kasebut duwe titikan kang gumathok gegayutane karo pakartine mata. Rasa pangrasa uga bisa kanggo ngukur pantes lan orane pangganggone tembung kasebut ana ukara. Dadi ana tembung kasebut bakal wagu yen Ngerti yen dakngujiwat awit mau kenya manis kang pakulitane kuning langsat iku mesem nglirik sinambi ngalih kaya mbebeda atiku kang mbededeg ketaman eseme. Ora pantes dirasakake yen tuladha ukara iku tinulis kaya ing ukara kang kapindho.


Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Gayuh mecicil mripate. Gayuh ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene mripat minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa mecicil iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung mecicil ing ukara iku bisa dilironi solah bawane sirah liyane kaya mleruk, mantheleng lan solah bawa liyane. Nanging ing ukara Gayuh manthuk-manthuk mripate * senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike. Iku minangkan tandha menawa mecicil lan manthuk-manthuk ora sakolokasi.


  1. Solah Bawane Irung

Irung minangka perangane awak manungsa uga nduweni solah bawa. Solah bawa ing kene tegese panggaweyan kang dilakoni kanthi sengaja dening manungsane. Yaiku ana ing ngisor iki.

Pakartine irung: nyungir, nyerot ambegan

Tembung-tembung ing ndhuwur kang dadi dhasar kolokasine yaiku solah bawane irung. Kanthi dhasar iku wis genah menawa tembung nyungir lan nyerot napas iku sakolokasi. Kalorone nalika digunakake ana ing ukara uga ora bakal bisa diijol-ijolake siji lan sijine. Tuladhane ana ing ukara iki. Senajan nyungir-nyungir amarga gandane uwuh ing panggonan iku Anti kepeksa tetep nyerot ambegan.


Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Anti nyungir irunge. Anti ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene irung minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa nyungir iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung nyungir ing ukara iku bisa dilironi solah bawane irung liyane kaya nyerot ambegan lan solah bawa liyane. Nanging ing ukara Anti nglirik irunge* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike. Iku minangka titikan menawa nglirik karo nyungir lan nyerot ambegan iku ora sakolokasi.

  1. Solah Bawane Cangkem

Peranganing awak kang bakal dijlentrehake solah bawane sabanjure yaiku perangan cangkem.

Solah bawane cangkem: angop, atop, segu, mingkem, mangap, ndomblong.

Ana tembung-tembung ing ndhuwur kang dadi dhasar kolokasine yaiku solah bawane cangkem. Tembung-tembung kaya angop, atop, segu, mingkem, mangap lan ndomblong iku wis genah yen solah bawane cangkem. Lan gegandhengane uga wis gumathok. Ora mungkin lan bakalan aneh menawa mingkem sakolokasi karo nginceng. Panganggone ing ukara kaya tuladha iki Mbah Minah yen atop banter banget. Amarga yen atop mesthi mangap amba. Ora pantes yen ukarane dadi Mbah Minah yen mangap banter banget. Amarga yen mangap mesthi atop amba. Titikane menawa ana tembung solah bawane cangkem mesthi mangap lan atop bakal katut ana kono.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Deni mangap cangkeme. Deni ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene cangkem minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa mangap iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung mangap ing ukara iku bisa dilironi solah bawane sirah liyane kaya mingkem, ndomblong lan solah bawa liyane. Nanging ing ukara Deni mecicil cangkeme* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.


  1. Solah Bawane Lambe

Peranganing awak kang sabanjure yaiku perangan lambe. Senajan lambe kadhang ana sing nganggep menawa perangane cangkem. Nanging lambe iku sejatine perangane awak kang ,madeg dhewe senajan panggone uga sapanggonan karo cangkem. Dene solah bawane ana ing ngisor iki

Solah bawane lambe: mesem, mencep, ngepreti, nyaweti, mecucu

Tuladhane supaya kolokasine genah yaiku ukara iki. Lambene Tari kang sakawit mesem manis banget nalika lagi ketemu aku. Sakala mencep sawise krungu menawa aku ora sida dolan neng omahe. Tembung mencep lan mesem amarga kalungguhane sajrone kolokasi iku linier dadi ora bisa dijol-ijolake. Mesem lan mencep uga wis nduweni titikan kang gumathok. Amarga senajan panggonane padha karo cangkem mokal yen mencep bakal sakolokasi karo mingkem utawa mangap.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Rina mesem lambene. Rina ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene lambe minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa mesem iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung mesem ing ukara iku bisa dilironi solah bawane sirah liyane kaya mencep, mecucu lan solah bawa liyane. Nanging ing ukara Rina atop lambene* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.


  1. Solah Bawane Untu

Untu senajan manggone ana jerone cangkem uga nduweni solah bawa. Dadi untu bisa nglakoni panggaweyan manut apa kang dikarepake dening manungsane. Supaya cethane ana ngisor iki.

Pakartine Untu: nggeget, mamah, nyakot.

Tembung-tembung uga diarani sakolokasi adhedhasar solah bawane untu. Titikane gumathok, amarga ora ana perangan awak liya kang bisa nglakoni panggaweyan nggeget, mamah, lan nyakot. Tuladha panganggone ing ukara yaiku Aku bola bali nggeget untu lan nyakot lambe wis rong jam anggonku niunggu dheweke. Bisa dideleng ing ukara iku menawa pangganggone uga asipat sejajar.


Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Deni untune nyakot roti. Untune Deni ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene roti minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa nyakot iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Tembung nyakot ing ukara iku bisa dilironi solah bawane sirah liyane kaya dene mamah. Nanging ing ukara Deni untune ngepreti roti* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike. Amarga yen dinalar maneh ora logis kok roti diepreti.

  1. Solah Bawane Ilat

Kaya dene untu, ilat senajan panggone uga ana jero cangkem. Nanging, tetep nduweni solah bawa. Amarga polahe ilat uga isih bisa dislarasake karo karepe manungsa. Dene solah bawane yaiku.

Solah bawane Ilat: melet, ndilat

Minangka bukti yen tembung ing ndhuwur iku sakolokasi yaiku. Bisa kita titeni menawa tembung ing ndhuwur titikane gumathok. Yaiku dilakoni dening ilat. Dene tuladhane ing ukara yaiku Sawise ndilat sambel gaweyane Ririn aku melet-melet kepedesen. Saka panganggone ana ing ukara iku genah menawa melet lan ndilat iku sajajar dadi ora bisa diijol-ijolake.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Deni ilate ndilat sambel. Deni ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene sambel minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa ndilat iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Nanging ing ukara Deni ilate mesemi sambel* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.


  1. Solah Bawane Tangan

Peranganing awak sabanjure kang bakal dijlentrehake kolokasine yaiku perangan tangan. Solah bawane tangan ana ing ngisor iki.

Solah bawane tangan: nyekel, ngusap, keplok, tebah, nyembah, ngempit, ndodog, mbopong, nyangking, ngaplok, nggibeng.

Kanggo mbuktekake menawa tembung-tembung iku sakolokasi yaiku anane sesambungan antarane tembung siji lan sijine kang titikane gumathok yaiku nyekel, ngusap, keplok, nyembah lsp. Yen katitik saka peranganing awak kang obah wis genah menawa tangan kang obah tumrape pirang-pirang pakarti iku mau. Lan sekabehane uga sejajar ing sakolokasi.

Kanggo luwih genahe tuladhane ing ukara yaiku Parno nyangking tas gedhe ing tangan kiwa karo nyekel arit ing tangan tengene. Coba yen ukara kasebut kita walik. Parno nyekel tas gedhe ing tangan kiwa karo nyangking arit ing tangan tengene. Upama ukara iku tinulis kaya ukara kang kapindho sing krungu mesthi uga wis bisa mbayangake kaya ngapa solah bawane si Parno ing tembung kasebut. Nanging yen dirasakake maneh tas gedhe kok mung dicekel wong arite kang mesthine ukurane luwih cilik lan luwih enteng tinimbang tase dicangking. Ing ukara kang kapindho bakal nuwuhake panganggep, yen dibandhingake luwih abot arite amarga dicangking tinimbang tas gedhe kang mung dicekel.


Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Handoko tangane nggegem watu. Handoko ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene watu minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa nggegem iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Nanging ing ukara Handoko tangane nyepak watu* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.


  1. Solah Bawane Sikil

Perangning awak sabanjure kang bakal dijlentrehake kolokasine yaiku perangan sikil. Solah bawane sikil kaya kang ana ing ngisor iki.

Solah bawane sikil: lumaku, lumayu, njejak, mancal, nendang, ongkang-ongkang, ngidak, sila.

Solah bawane sikil kaya ing ndhuwur ora mung winates minangka piranti kanggo alihan saka papan siji menyang papan liyane. Tembung-tembung kang dadi solah bawane sikil iku uga nduweni titikan kang gumathok lan uga linier. Tuladhane ing ukara iki Kirman mancal lawang kang isih kancingan saka jero banjur pawongan gedhe dhuwur kan ngobok-obok isi kamare banjur dijejak nganti ambruk sakayange. Saka tuladha iku genah menawa sanajan meh padha pakartine antarane njejak lan mancal nanging sajrone pigunane ana ing ukara tetep beda. Amarga saliyane adhedhasar linier lan titikane uga rasa pangrasane saka penutur basa iku dhewe. Lan katitik saka solah bawane wis genah yen njejak karo mancal iku pakarti kang ditindakake sikil.

Jlentrehan sintagmatike kanggo mbuktekake yen tembung-tembung ing ndhuwur sakolokasi yaiku tuladha ukara Firman sikile nyepak bal. Firman ing ukara iku pandhapuke minangka panindak. Dene bal minangka panandhang saka solah bawane. Lan solah bawa nyepak iku dhewe diarani tumindake. Saka jlentrehan kasebut bisa diwawas menawa ukara kasebut bener sacara strukture utawa adhedhasar kalungguhane saben tembung. Lan uga wis trep yen dinalar utawa diwawas sacara pragmatik. Nanging ing ukara Firman sikile ngantem bal* senajan bener kalungguhane nanging ora trep pragmatike.

  1. Dudutan

Saka andharan lan jlentrehan ing ndhuwur ngenani gegayutane kolokasi lan solah bawane perangane awak bisa didudut menawa kabeh solah bawa perangane awak iku wis nduweni wilayahe dhewe-dhewe ing saben perangan awak. Pamilahe perangan awak lan wilayahe saben solah bawa iku didasarake marang sipat-sipat saka kolokasi iku dhewe. Yaiku linier utawa sejajar ateges ora bisa dijol-ijolake antarane solah bawa perangan awak siji lan liyane. Lan uga titikan kang wis gumathok. Yaiku perangan awak apa kang nglakoni solah bawa kaya kang disebutake. Sabanjure rasa pangrasane penutur uga penting banget kanggo nemtokake panganggone solah bawa ana ing ukara. Senajan solah bawa kang dilakoni meh padha siji lan sijine.


KAPUSTAKAN

Aminuddin.2008. Semantik Pengantar Studi Tentang Makna(cap-capan kaping telu). Bandung: Sinar Baru Algesindo


Chaer, Abdul.1995. Pengantar Semantik Bahasa Indonesia(cap-capan kapindho). Jakarta: Rineka Cipta

Padmosoekotjo,S. 1956. Sarine Basa Djawa. Jakarta: KOLFF

Pateda, Mansoer.2001.Semantik Leksikal.Edisi Kedua.Jakarta:Rineka Cipta

Poerwadarminta, W.J.S. 1937. Baoesastra Jawi. J.B. Wolters

Subagyo, Rahmad. 2009. Titi Ukara Basa Jawa. _______